Trend ve momentum göstergeleri: EMA, RSI, MACD, Bollinger, ATR, VWAP, seans seviyeleri

Bu derste Balina Avcısı'nın klasik trend, momentum ve oynaklık göstergelerini tek tek ele alıyoruz. Her biri için aynı soruları soracağız: grafikte tam olarak ne görürsün, hangi veriden hesaplanır, trader neye bakar, hangi ayarlar önemlidir ve nerede yanıltır? Göstergelerin arkasındaki teoriyi okulun konu derslerinde anlatmıştık; burada uygulamadaki karşılıklarına odaklanıyoruz. Başlıklar, göstergenin listede göründüğü adla yazıldı; aradığını listede aynı adla bulursun.

Göstergeleri açmak ve ayarlamak

Grafiğin üstündeki Göstergeler düğmesi listeyi açar; düğmedeki sayı kaç göstergenin açık olduğunu söyler. Listede iki sekme vardır: Tümü ve Akıllı Para, fiyat hareketi ve türev kurulumlarını toplayan Özeller. Üstteki “Gösterge ara” kutusu ada ve açıklamaya göre süzer. Bir satıra tıklamak göstergeyi açar ya da kapatır, Ayarla ayar penceresini açar, göz simgesi ayarları koruyarak geçici olarak gizler. Ayar penceresinde değiştirdiğin her değer grafiğe anında yansır; “Varsayılana dön” hepsini sıfırlar. Her göstergede ortak bir görünüm grubu da bulunur: genel şeffaflık, bölge dolgu yoğunluğu, etiketler ve etiket boyutu; renkli göstergelerde renk körü dostu dahil hazır renk setleri vardır.

Göstergeler iki yere çizilir. Hareketli ortalama, Bollinger ve VWAP gibi olanlar mumların üstüne, fiyat paneline çizilir. RSI, MACD, ATR ve Boğa/Ayı Gücü ise grafiğin altındaki ayrı bir alt panele çizilir; birden fazla alt panel göstergesi açarsan alt alta dizilir. Panel adının yanında, sinyal üreten göstergelerde kaç sinyal bulunduğu yazar.

Hareketli ortalamalar

EMA 20, SMA 50, SMA 100, EMA 50, EMA 200

Nedir: Listede beş ayrı hareketli ortalama vardır. Hepsi aynı motoru kullanır; adları varsayılan tür ve periyotlarıdır. EMA yakın mumlara daha çok ağırlık verir, SMA düz ortalamadır. Hepsi mum kapanışlarından hesaplanır. Konunun kendisi hareketli ortalamalar dersinde.

Grafikte ne görürsün: Fiyat panelinde ince birer çizgi. Varsayılan renkler: EMA 20 kum sarısı, SMA 50 mavi, SMA 100 mor, EMA 50 camgöbeği, EMA 200 pembe.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Fiyatın ortalamanın üstünde ya da altında kalması ve ortalamanın eğimi yönü özetler. EMA 20 kısa vadeli geri çekilmelerde sık test edilen dinamik bir seviyedir; EMA 200 uzun vadeli yönün kaba ölçüsüdür. Kısa ortalamanın uzunu kesmesi momentum değişimini gösterir ama geç gelir. En faydalı kullanım filtre olarak: örneğin fiyat EMA 200'ün altındaysa ve ortalama aşağı eğimliyse, alış kurulumlarında daha seçici olmak.

Ayarlar: Ortalama türü (EMA, SMA ya da WMA) ve periyot 2 ile 500 arasında değiştirilebilir. Yani “EMA 50” satırını SMA 21 yapabilirsin; çizginin adı da buna göre değişir. Renk, kalınlık, çizgi şekli ve sağ eksende adın yazması da ayarlanır.

Dikkat: Ortalamalar yatay piyasada fiyatın içinden defalarca geçer ve kesişimler peş peşe yanlış sinyal üretir. Periyotlar mum sayısıdır: 15 dakikalık grafikte EMA 200 yaklaşık iki günü, günlük grafikte yaklaşık dokuz ayı kapsar.

Momentum

RSI 14

Nedir: 14 mumluk göreceli güç endeksi. Kapanışlar arasındaki ortalama yükselişin ortalama düşüşe oranını 0 ile 100 arasına çeker; Wilder'ın yumuşatmasıyla hesaplanır. Ayrıntısı RSI dersinde.

Grafikte ne görürsün: Alt panelde mor bir çizgi; 70 ve 30'da kesikli, 50'de noktalı yatay çizgiler.

Nasıl okunur, trader neye bakar: 70 üstü aşırı alım, 30 altı aşırı satım bölgesi sayılır; ama güçlü trendde RSI günlerce 70'in üstünde kalabilir. Yükselen trendde RSI'nin 40 ile 50 arasından dönmesi, düşen trendde 50 ile 60 arasından geri dönmesi daha kullanışlı bir okumadır. 50 çizgisi momentumun hangi tarafta olduğunu söyler.

Ayarlar: Yalnız renk, kalınlık ve çizgi şekli. Periyot 14'te sabittir; farklı bir periyot istiyorsan RSI Divergence PRO'nun RSI periyodu ayarını kullan.

Dikkat: “RSI 30'un altında, demek ki alırım” en sık yapılan hatadır. Aşırı satım, düşüşün bittiği anlamına gelmez; fiyat yapısı ve bir onay olmadan bölge tek başına giriş sebebi değildir.

RSI Divergence PRO

Nedir: RSI'yi, onun hareketli ortalamasını ve RSI ile fiyat arasındaki uyumsuzlukları bir arada gösteren alt panel göstergesi. Normal uyumsuzluk olası dönüşe, gizli uyumsuzluk olası trend devamına işaret eder; ikisini uyumsuzluklar dersinde anlattık.

Grafikte ne görürsün: Mavi RSI çizgisi, sarı RSI ortalaması (varsayılan 9 periyotlu EMA), 70, 50 ve 30 çizgileri. Uyumsuzlukta iki RSI tepesi ya da dibi arasında bir çizgi çekilir ve etiket konur: BULL yeşil (normal boğa), BEAR kırmızı (normal ayı), H BULL ve H BEAR gizli uyumsuzluklar, başında E olanlar (E BULL, E BEAR) erken uyarılardır ve camgöbeği ya da turuncu renkte, kesikli çizgiyle çizilir. RSI'nin ortalamasını yukarı kestiği yerde küçük bir MA artı, aşağı kestiği yerde MA eksi işareti çıkar.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Fiyat daha yüksek tepe yaparken RSI daha alçak tepe yapıyorsa (BEAR), yükselişin gücü azalıyordur. Bu bir uyarıdır; işlem için fiyatın kendisinden bir onay beklenir: bir destek kırılımı, bir yapı değişimi ya da en azından RSI'nin 50'nin altına inmesi. Uyumsuzluk bir direnç bölgesinde ya da bir likidite süpürmesinden hemen sonra gelirse ağırlığı artar. Gizli uyumsuzluklar trend yönündeki geri çekilmelerde daha anlamlıdır.

Ayarlar: RSI periyodu (14), ortalama türü ve periyodu, pivot sol ve sağ uzunluğu (varsayılan 5 ve 5), iki pivot arasındaki en az ve en çok mum sayısı (5 ile 60), normal, gizli ve erken uyumsuzlukları ayrı ayrı açıp kapatma. Filtreler varsayılan kapalıdır: RSI bölge filtresi açılırsa boğa sinyali yalnız RSI 45'in altındayken, ayı sinyali 55'in üstündeyken kabul edilir. “Fiyat pivotu da iste” seçeneği, RSI'deki tepe ya da dibin fiyatta da gerçek bir tepe ya da dip olmasını şart koşar.

Dikkat: Onaylı bir uyumsuzluk, pivotun sağındaki mumlar kapanmadan bilinemez; varsayılan ayarla etiket, olaydan beş mum sonra ortaya çıkar ama geçmişteki mumun üstüne yerleşir. Geçmiş grafiğe bakınca etiketler olduğundan erken görünür; bunu hesaba kat. Erken (E) etiketler bu gecikmeyi azaltır ama sonradan geçersiz kalabilir. Uyumsuzluk bir zayıflama işaretidir, tek başına işlem sinyali değildir; güçlü trendde art arda birkaç uyumsuzluk çıkıp fiyat yine de yürümeye devam edebilir.

MACD

Nedir: 12 ve 26 periyotlu üssel ortalamaların farkı (MACD çizgisi), bu farkın 9 periyotlu ortalaması (sinyal çizgisi) ve ikisinin farkı (histogram). Ayrıntısı MACD dersinde.

Grafikte ne görürsün: Alt panelde mavi MACD çizgisi, turuncu sinyal çizgisi, sıfır çizgisinin üstünde yeşil, altında kırmızı histogram sütunları ve noktalı bir sıfır çizgisi. Ölçek otomatiktir; RSI gibi 0 ile 100 arasında sınırlı değildir.

Nasıl okunur, trader neye bakar: MACD'nin sıfırın üstünde olması kısa ortalamanın uzunun üstünde, yani yukarı momentum olduğunu söyler. Histogramın küçülmesi, momentumun zayıfladığının ilk işaretidir; çizgilerin kesişmesinden önce gelir. Sinyal kesişimini tek başına kullanmak yerine trend yönünde, sıfır çizgisine yakın kesişimlere bakmak daha temiz sonuç verir.

Ayarlar: Hızlı, yavaş ve sinyal EMA periyotları; MACD ve sinyal renkleri; çizgi kalınlığı ve şekli.

Dikkat: MACD üç kat yumuşatılmış bir ortalamadır; dönüşleri geç gösterir. Değerleri fiyat birimindedir, bu yüzden farklı coinlerin MACD değerleri birbiriyle kıyaslanmaz.

Boğa/Ayı Gücü v3

Nedir: Alıcı ve satıcı gücünü ayrı ayrı ölçen bir alt panel osilatörü. Boğa gücü, mumun en yükseğinin 13 periyotlu üssel ortalamadan ne kadar yukarıda olduğudur; ayı gücü, en düşüğün aynı ortalamaya göre konumudur. Varsayılan ayarda bu farklar ATR'ye bölünür, böylece farklı coinler ve zaman dilimleri kıyaslanabilir olur. İkisinin toplamı net güçtür.

Grafikte ne görürsün: Yeşil boğa sütunları ve kırmızı ayı sütunları (güç azalırken daha koyu ve soluk), pozitifken yeşil, negatifken kırmızı net güç çizgisi, sarı sinyal çizgisi ve ince eşik çizgileri. Net güç eşiği aşıp sinyalin de ötesindeyse arka plan yeşile ya da kırmızıya boyanır. Yukarı ya da aşağı üçgenli GÜÇ işareti net gücün eşiği kestiğini, küçük nokta net gücün sinyal çizgisini kestiğini, yani kontrolün el değiştirdiğini gösterir. “Boğa Uyum” ve “Ayı Uyum” etiketleri uyumsuzluktur; soluk “ERKEN” etiketler pivot onayından önceki ön uyarılardır. Panel başlığının yanında “Boğa Baskın · Momentum Yatay” gibi bir özet yazar.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Önce başlıktaki özete bak: Güçlü Boğa, Boğa Baskın, Dengeli, Ayı Baskın ya da Güçlü Ayı; yanında momentumun güçlenip zayıfladığı. Yükselen trendde net güç sıfırın altına kısa süreli inip sinyal çizgisini yukarı keserse (nokta), geri çekilmenin bittiğine dair bir ipucudur. Fiyat yeni dip yaparken net güç yapmıyorsa “Boğa Uyum” düşer: satıcıların gücü azalıyordur.

Ayarlar: Ana ortalama (13), güç yumuşatma (3), sinyal çizgisi (5), ölçekleme (ATR'ye göre, yüzde ya da ham değer), eşik yöntemi (dinamik ya da sabit) ve katsayısı, uyumsuzluk pivotu, erken uyarı, sütunların ve çizgilerin ayrı ayrı görünürlüğü. “Sinyal mum kapanışında” açık kalsın: açık mumda oluşup kaybolan geçici işaretleri engeller.

Dikkat: Başlıktaki özet son kapanmış muma aittir, canlı muma değil. Uyumsuzluk etiketleri pivot onayı için iki mum geç gelir; ERKEN etiketler sonradan geçersiz olabilir. Panel başındaki sinyal sayısı uyumsuzlukların sayısıdır, kazanan sinyallerin değil.

Oynaklık

Bollinger Bantları

Nedir: 20 mumluk basit ortalama ve onun iki standart sapma üstüne ve altına çizilen bantlar. Ayrıntısı Bollinger ve ATR dersinde.

Grafikte ne görürsün: Fiyat panelinde açık mavi bir orta çizgi ve onun iki yanında mavi üst ve alt bant.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Bantların daralması oynaklığın azaldığını, çoğu zaman bir hareketin öncesindeki sıkışmayı gösterir; yönü söylemez. Güçlü trendde fiyat bir bandın boyunca “yürüyebilir”; yatay piyasada ise bantlar sınır gibi çalışır ve orta çizgi hedef olur.

Ayarlar: Periyot (20), standart sapma çarpanı (2), bant rengi, çizgi kalınlığı ve şekli.

Dikkat: “Fiyat üst banda değdi, satarım” trendde pahalıya patlar. Banda değmek aşırılık değil, oynaklığa göre uzak bir mesafedir.

ATR

Nedir: Ortalama gerçek aralık: bir mumun en yüksek ile en düşüğü arasındaki mesafenin, önceki kapanıştan boşlukları da sayarak 14 mumluk Wilder ortalaması. Yön değil, oynaklık ölçer.

Grafikte ne görürsün: Alt panelde mor tek bir çizgi; değeri fiyat birimindedir.

Nasıl okunur, trader neye bakar: ATR'nin asıl işi stop ve hedef mesafesidir. Stopu ATR'nin bir ya da iki katı uzağa koymak, onu normal dalgalanmanın dışına çıkarır. ATR'nin yükselmesi piyasanın ısındığını, düşmesi sakinleştiğini söyler; aynı risk tutarıyla oynak piyasada daha küçük pozisyon açılır. Uygulamadaki birçok gösterge de mesafeleri ATR cinsinden yazar.

Ayarlar: Yalnız periyot (14).

Dikkat: Değer fiyat birimindedir; farklı fiyatlı coinleri kıyaslamak için ATR'yi fiyata bölüp yüzdeye çevirmen gerekir.

Hacim ağırlıklı fiyat ve gün seviyeleri

VWAP

Nedir: Hacim ağırlıklı ortalama fiyat. Her mumun tipik fiyatı (en yüksek, en düşük ve kapanışın ortalaması) o mumun hacmiyle ağırlıklandırılarak toplanır. Kavramın kendisi VWAP ve hacim profili dersinde.

Grafikte ne görürsün: Fiyat panelinde turuncu tek bir çizgi.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Fiyat VWAP'ın üstündeyse ortalama alıcı kârdadır, altındaysa zarardadır. Kurumsal katılımcıların maliyet ölçüsü olarak izlenir; geri çekilmelerde test edilen bir denge seviyesidir.

Ayarlar: Çıpa ayarı VWAP'ın ne zaman sıfırlanacağını seçer. Varsayılan “otomatik”tir: 1 saatlik ve daha kısa grafiklerde her gün başında (UTC gece yarısı, Türkiye saatiyle 03:00), 4 saatlik ve günlük grafikte her hafta başında (Pazartesi), haftalık ve üstünde tüm veride. İstersen gün, hafta, ay ya da tümünü elle seçebilirsin; renk ve çizgi şekli de ayarlanır.

Dikkat: VWAP her dönemin başında sıfırlanır ve çizgi o anda yeni dönemin ilk mumundan başlar. Bu yüzden günün ilk saatlerinde az veriyle hesaplanır, fiyata çok yakın durur ve az şey söyler; gün ilerledikçe anlamlı hale gelir. Bant istiyorsan bir sonraki göstergeyi kullan.

VWAP + σ Bantları (seans)

Nedir: Her gün baştan başlayan VWAP ve onun hacim ağırlıklı standart sapma bantları. Gün, UTC gece yarısında, yani Türkiye saatiyle 03:00'te başlar.

Grafikte ne görürsün: Turuncu VWAP çizgisi, mavi kesikli artı ve eksi bir sigma bantları, mavi düz artı ve eksi iki sigma bantları. Gün değişince hesap sıfırlanır; çizgi yeni günün ilk mumunda sıçrayıp oradan yeniden başlar.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Yatay günlerde fiyat çoğu zaman iki sigma bantlarından VWAP'a geri döner; trend günlerinde ise bir sigma bandının ötesinde tutunur ve VWAP'a geri çekilmeler alım ya da satım fırsatı olur. Hangi tür günde olduğunu anlamak için fiyatın VWAP'ın hep aynı tarafında kalıp kalmadığına bak.

Ayarlar: Çıpa (session: her gün sıfırlanır, all: tüm geçmiş boyunca birikir), birinci ve ikinci bant çarpanı (1 ve 2), renkler.

Dikkat: Günün ilk saatlerinde az hacim biriktiği için bantlar dar ve oynaktır; Türkiye saatiyle sabah erken saatlerde bant dokunuşlarına fazla anlam yükleme.

Seans & Gün Seviyeleri

Nedir: Asya, Londra ve New York işlem seanslarını, önceki günün en yüksek ve en düşük fiyatını ve günlük açılışı gösteren gösterge. Seansların piyasa davranışındaki yeri premium-discount ve seanslar dersinde.

Grafikte ne görürsün: Seanslar, grafiği boydan boya kaplayan çok hafif renkli şeritlerdir: Asya mavi, Londra altın, New York yeşil; şeridin başında ASYA, LONDRA ya da NY yazar. Önceki günün en yükseği ve en düşüğü turuncu kesikli çizgilerdir, “ÖG Y” ve “ÖG D” etiketli. Günün açılışı gri düz bir çizgidir, “G AÇILIŞ” etiketli. Seans şeritleri yalnız gün içi grafiklerde çizilir.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Önceki günün en yüksek ve en düşük fiyatları, üstünde ve altında stop emirlerinin biriktiği, sık hedeflenen seviyelerdir. Tipik bir okuma: Asya seansı dar bir aralık çizer, Londra açılışında bu aralığın bir ucu süpürülür, asıl hareket sonra başlar. Fiyatın günlük açılışın üstünde ya da altında olması günün yönünü kabaca özetler.

Ayarlar: Kaç günün seanslarının çizileceği (varsayılan 2), her seansın ve seviyenin ayrı ayrı açılıp kapanması, seans saydamlığı ve renkler.

Dikkat: Seans saatleri sabit UTC saatleridir: Türkiye saatiyle Asya 03:00 ile 11:00, Londra 10:00 ile 19:00, New York 15:00 ile 24:00 arası. Yaz saati uygulamasına göre kaydırılmaz; gerçek borsa açılışları yılın bir kısmında bir saat farklı olabilir. Önceki gün de UTC gününe göre hesaplanır.

Üst zaman dilimi

Çok Zaman Dilimli Yapı

Nedir: Bir üst zaman diliminin yapısını açık grafiğe taşıyan gösterge: o zaman dilimindeki son salınım tepeleri ve dipleri, aralığın orta noktası (EQ) ve yapının yönü (bias). Üst zaman dilimi, grafiğe göre otomatik seçilir; örneğin 15 dakikalık grafikte 1 saat, 1 saatlikte 4 saat. Neden önemli olduğunu çoklu zaman dilimi dersinde anlattık.

Grafikte ne görürsün: Grafik boyunca yatay çizgiler: tepeler kırmızı, dipler yeşil. En güncel tepe ve dip kalın ve belirgin, daha eskiler soluk ve kesiklidir. Mavi kesikli bir çizgi aralığın ortasıdır. Etiketler zaman dilimiyle başlar: “4H TEPE”, “4H DİP”, “4H EQ” ve son mumun yanında “4H BIAS ▲ BOĞA” ya da “▼ AYI”.

Nasıl okunur, trader neye bakar: Bias, üst zaman diliminde son onaylı tepenin ya da dibin hangi yönde kapanışla kırıldığıdır. Bias boğa iken alt zaman dilimindeki alış kurulumları trendle uyumludur; satış kurulumları ise trende karşıdır ve daha sıkı bir onay ister. Üst zaman diliminin tepe ve dipleri, alt zaman diliminde hedef ve stop yerleştirmek için doğal seviyelerdir. Fiyat EQ'nun üstündeyse üst aralığın pahalı yarısında, altındaysa ucuz yarısındadır.

Ayarlar: Üst zaman dilimi pivot gücü (4), yön başına en çok seviye (3), salınım seviyeleri, EQ ve bias etiketinin ayrı ayrı açılması, renkler.

Dikkat: Etiketlerdeki kısaltmalar İngilizcedir: 1H bir saat, 4H dört saat, 1D bir gün, 1W bir hafta. Üst çubuktaki Türkçe kısaltmalarla (orada 1H bir haftadır) karıştırma. Bir salınım, üst zaman diliminde iki yanında dörder mum kapanınca onaylanır; 4 saatlik bir tepe ancak 16 saat sonra çizgiye dönüşür. Aylık grafikte üst zaman dilimi olmadığı için gösterge bir şey çizmez.

Birlikte okuma: bir örnek

Göstergeleri tek tek değil, birbirini tamamlayacak şekilde seç: biri yön (Çok Zaman Dilimli Yapı ya da EMA 200), biri konum (VWAP ya da seans seviyeleri), biri momentum (RSI ya da Boğa/Ayı Gücü), biri de risk (ATR).

Sık yapılan hatalar

• Aynı şeyi beş kez saymak: RSI, MACD ve Boğa/Ayı Gücü aynı kapanışlardan türetilir. Üçünün aynı anda “yukarı” demesi üç ayrı kanıt değildir.
• Ekranı boğmak: On göstergeli bir grafikte fiyat görünmez olur. Ne çizdiğini açıklayamadığın göstergeyi kapat.
• Kapanmamış mumda sinyal okumak: Göstergeler canlı mumla birlikte değişir; işaretler ve özetler kapanışta kesinleşir.
• Geçmişe bakıp etiketlere güvenmek: Pivot onayı isteyen etiketler geçmiş grafikte olduğundan erken görünür.

Kendini sına