Tek mum formasyonları: doji, çekiç, kayan yıldız, marubozu

Bazı mumlar tek başına dikkat çeker: gövdesi neredeyse yoktur, ya da tek bir uzun fitili vardır, ya da hiç fitili yoktur. Bu şekillere tek mum formasyonları denir. Her biri, o zaman aralığında alıcı ile satıcı arasında olan bir şeyi özetler: bir tarafın reddedilmesi, kararsızlık ya da tek taraflı güç. Bu derste en yaygın yedi formasyonu ölçülebilir kurallarla tanımlayacağız. Ama baştan bir uyarı: tek bir mum, tek başına zayıf bir sinyaldir. Anlamını yeri ve sonraki mum belirler.

Önce ölçmeyi öğren

Mum dersinde gördüğün dört fiyattan dört ölçü çıkar:

• Aralık: en yüksek eksi en düşük. Mumun toplam boyu.
• Gövde: açılış ile kapanış arasındaki fark.
• Üst fitil: en yüksek eksi gövdenin üst ucu.
• Alt fitil: gövdenin alt ucu eksi en düşük.

Formasyonları “göz kararı” değil bu oranlarla tanımak, aynı mumu her seferinde aynı şekilde değerlendirmeni sağlar. Aşağıdaki oranlar yaygın kullanılan eşiklerdir, evrensel kurallar değildir; farklı kaynaklar biraz farklı sayılar verir.

Doji ve türleri

Doji, açılış ile kapanışın neredeyse aynı olduğu mumdur. Pratik kural: gövde, aralığın yaklaşık yüzde 10'undan küçük. Doji, o aralıkta iki tarafın da üstünlük kuramadığını, piyasanın kararsız kaldığını anlatır. Dört türü vardır:

• Standart doji: İki fitil de benzer uzunlukta. Saf kararsızlık.
• Uzun bacaklı doji (long-legged): İki fitil de çok uzun. Fiyat iki yöne de sert gitmiş ama başladığı yere dönmüş. Kararsızlık yüksek oynaklıkla birlikte.
• Yusufçuk doji (dragonfly): Açılış, kapanış ve en yüksek neredeyse aynı; uzun bir alt fitil var. Satıcılar fiyatı aşağı itmiş ama alıcılar tamamını geri almış.
• Mezar taşı doji (gravestone): Açılış, kapanış ve en düşük neredeyse aynı; uzun bir üst fitil var. Alıcılar fiyatı yukarı taşımış ama satıcılar tamamını geri itmiş.

Doji tek başına yön söylemez. Uzun bir yükselişin tepesinde, bir direncin altında çıkarsa “alıcılar yoruluyor” diye okunabilir. Yatay ve sakin bir piyasada ise doji sıradandır ve hiçbir şey anlatmaz. Yön, dojiden sonraki mumun kapanışıyla belli olur.

Çekiç ve asılı adam: aynı şekil, farklı yer

İkisi de aynı şekildir: küçük bir gövde, uzun bir alt fitil, çok kısa ya da hiç olmayan bir üst fitil. Tanım kuralları:

• Alt fitil, gövdenin en az iki katı.
• Üst fitil yok ya da çok kısa: aralığın yaklaşık yüzde 10'undan az.
• Gövde, mumun üst üçte birinde. Gövdenin rengi ikinci plandadır.

Farkı yer yaratır. Çekiç (hammer) bir düşüşün sonunda çıkar. Satıcılar fiyatı aşağı itmiş, ama aşağıda alıcılar devreye girip fiyatı neredeyse açılışa kadar geri almıştır. Aşağıdaki fiyatlar reddedilmiştir. Bir destek bölgesinde oluşursa daha anlamlıdır.

Asılı adam (hanging man) ise bir yükselişin sonunda çıkar. Mantığı şudur: yükselişte ilk kez satıcılar fiyatı belirgin biçimde aşağı itebilmiştir. Fiyat geri toparlansa da bu, alıcıların eskisi kadar rahat olmadığının ilk işaretidir. Asılı adam çekiçten daha zayıf bir sinyal kabul edilir ve onaysız neredeyse hiçbir şey anlatmaz. Onay, sonraki mumun asılı adamın gövdesinin altında kapanmasıdır.

Ters çekiç ve kayan yıldız

Bu ikisi öncekilerin ters çevrilmiş halidir: küçük bir gövde, uzun bir üst fitil, çok kısa ya da hiç olmayan bir alt fitil. Kurallar aynıdır, yön terstir: üst fitil gövdenin en az iki katı, alt fitil aralığın yüzde 10'undan az, gövde mumun alt üçte birinde.

Ters çekiç (inverted hammer) bir düşüşün sonunda çıkar. Alıcılar ilk kez fiyatı yukarı itmeyi denemiş ama tutunamamıştır. Bu bir güç gösterisi değil, bir denemedir; bu yüzden onay çekiçtekinden daha da önemlidir. Sonraki mumun ters çekicin tepesine yakın ya da üstünde kapanması gerekir.

Kayan yıldız (shooting star) bir yükselişin sonunda çıkar ve en güvenilir tek mum dönüş işaretlerinden sayılır. Alıcılar fiyatı yeni bir zirveye taşımış, ama aralık bitmeden satıcılar bütün kazancı geri almıştır. Yukarıdaki fiyatlar sert biçimde reddedilmiştir. Bir direnç (resistance) bölgesinde oluşursa anlamı artar.

Marubozu

Marubozu, fitili olmayan ya da çok kısa fitilli, uzun gövdeli mumdur. Kural: her iki fitil de aralığın yaklaşık yüzde 5'inden kısa, gövde de son mumların ortalama gövdesinden belirgin biçimde büyük. Yeşil marubozu, açılıştan kapanışa kadar alıcıların tamamen hâkim olduğunu, kırmızı marubozu satıcıların hâkim olduğunu anlatır.

Marubozu çoğunlukla bir dönüş değil, güç ve devam işaretidir. En anlamlı olduğu yer, uzun bir sıkışmadan çıkış anıdır. Ama uzun bir yükselişin sonundaki dev bir yeşil marubozu, tükenmenin de işareti olabilir; bunu hacim dersindeki tükenme hacmiyle birlikte düşün.

Topaç

Topaç (spinning top), küçük gövdeli ve iki yanında gövdeden uzun fitilleri olan mumdur. Kural: gövde aralığın yaklaşık üçte birinden küçük, her iki fitil de gövdeden uzun. Dojiye benzer ama gövdesi biraz daha belirgindir. Anlamı da benzerdir: iki taraf da denemiş, kimse kazanamamış.

Güçlü bir trendin içinde çıkan topaç, hareketin hız kestiğini söyleyebilir. Ama tek başına bir dönüş sinyali değildir; trendler topaçlarla dolu olarak da devam eder. Değeri, sonraki mumun yönünde ve yerindedir.

Tek mum formasyonuyla işlem planı

Formasyonu tanımak işin kolay kısmıdır. İşlem için beş soruya cevap gerekir:

1. Yer: Formasyon bir destek ya da direnç bölgesinde, uzun bir hareketin sonunda mı? Ortada bir yerdeyse geç.
2. Onay: Sonraki mum formasyonun yönünde kapandı mı? Kapanmamış mumla işlem yapma.
3. Giriş: Onay mumunun kapanışı ya da formasyonun ucunun kırılması.
4. Stop: Formasyonun reddedilen ucunun biraz ötesi. Çekiçte alt fitilin altı, kayan yıldızda üst fitilin üstü.
5. Hedef ve geçersizlik: İlk hedef bir sonraki önemli seviye. Fiyat stopa gelirse formasyon geçersizdir; tartışmaya gerek yoktur.

Sık yapılan hatalar

• Kapanmamış mumu formasyon saymak: Mum kapanana kadar çekiç, kırmızı bir marubozuya dönüşebilir.
• Yeri yok saymak: Trendin ortasındaki bir çekiç, düşüşün sonundaki çekiçle aynı şey değildir.
• Asılı adamı ve ters çekici onaysız kullanmak: Bu ikisi en zayıf olanlardır; onaysız neredeyse hiçbir şey anlatmaz.
• Küçük zaman diliminde her mumu yorumlamak: Bir dakikalık grafikte doji ve topaç sürekli çıkar; çoğu gürültüdür.
• Stopu formasyonun ucuna tam yapıştırmak: Fitilin ucu herkesin gördüğü yerdir; biraz pay bırak.

Balina Avcısı'nda

Fiyat etiketinin altındaki mum kapanış sayacı, formasyonun ne zaman kesinleşeceğini gösterir; sayaç bitmeden karar verme. Formasyonun yerini değerlendirmek için tepki bölgeleri, fiyatın geçmişte tepki verdiği seviyeleri grafikte işaretler. İşlem paneli de stop mesafesine ve risk yüzdene göre adedi hesaplar.

Kendini sına