Kaldıraç matematiği ve likidasyon fiyatı

Kaldıraç, kriptoda en çok yanlış anlaşılan kavramdır. Bir kısım insan onu “kazancı katlayan sihirli düğme” sanır, bir kısmı da “her şeyi batıran şey”. İkisi de eksik. Kaldıraç kendi başına riski artırmaz ya da azaltmaz. Riski pozisyonun büyüklüğü ve stopun yeri belirler. Kaldıraç ise iki şeyi değiştirir: pozisyonu açmak için ne kadar teminat bağladığını ve likidasyon fiyatının nerede olduğunu.

Bu derste kaldıracın matematiğini, likidasyon fiyatının yaklaşık hesabını, izole ve çapraz marjın farkını ve vadeli işlemlerin gizli maliyeti olan fonlamayı göreceksin. Temel kavramlar için önce spot, vadeli, kaldıraç ve likidasyon dersine bakabilirsin.

Kaldıraç sermaye etkinliğidir

Vadeli işlemde pozisyonun tamamını ödemezsin; borsaya bir teminat (marjin) bırakırsın. Kaldıraç, pozisyon değerinin teminata oranıdır:

10.000 USDT'lik bir pozisyonu 1x ile açmak için 10.000, 5x ile 2.000, 10x ile 1.000 USDT teminat gerekir. Fiyat %1 hareket ettiğinde üçünde de kâr ya da zarar 100 USDT'dir. Değişen, bu 100 USDT'nin bağladığın teminata oranıdır.

Yani kaldıraç, aynı pozisyonu daha az sermaye bağlayarak açmanı sağlar. Bu bir sermaye etkinliğidir: geri kalan para cüzdanda serbest kalır. Riski artıran şey, kaldıracın verdiği imkânla pozisyonu büyütmektir. 1.000 USDT'si olan biri 10x ile 10.000'lik pozisyon açarsa, sorun kaldıraçta değil, hesabının on katı büyüklüğünde pozisyon açmasındadır.

İzole marjda likidasyon fiyatı

İzole marjda pozisyon yalnız kendisine ayırdığın teminatla desteklenir. Fiyat aleyhine gittikçe teminat erir. Teminat, borsanın pozisyonu açık tutmak için istediği asgari seviyeye, yani bakım marjına (maintenance margin) inince borsa pozisyonu zorla kapatır. Buna likidasyon denir.

Bakım marjı, pozisyon değerinin küçük bir yüzdesidir; büyük pozisyonlarda ve bazı coinlerde daha yüksek olabilir. Bu örneklerde %0,5 alalım. Likidasyon fiyatının yaklaşık hesabı şöyledir:

Mantığı basit: 10x kaldıraçta teminat pozisyonun %10'udur. Fiyat %10 aleyhine giderse teminatın tamamı erir. Bakım marjı yüzünden borsa biraz daha erken, yaklaşık %9,5'te keser.

Giriş 100 ve bakım marjı %0,5 için uzun pozisyonda tablo şöyledir:

Bu formül bir yaklaşımdır. Gerçek likidasyon fiyatını borsalar farklı hesaplar: ücretler, pozisyon büyüklüğüne göre artan bakım marjı kademeleri ve likidasyonda kullanılan işaret fiyatı (mark price) sonucu biraz değiştirir. Kesin değer için borsanın pozisyon ekranında gösterdiği likidasyon fiyatına bak. Ayrıca çoğu borsa likidasyonda ek bir ücret keser; likide olmak, stop olmaktan pahalıdır.

Yüksek kaldıraç stopu neden anlamsız kılar?

Stop, fikrinin yanlış olduğunu gösteren fiyattır. Likidasyon ise teminatının bittiği fiyattır. Sağlıklı bir işlemde stop her zaman likidasyondan önce gelmelidir. Kaldıraç yükseldikçe likidasyon girişe yaklaşır ve bir noktada stopu geçer. O andan sonra stopun bir anlamı kalmaz: fiyat senin analizine göre normal bir oynama yaparken borsa pozisyonu kapatır.

Kullanabileceğin en yüksek kaldıraç, stop mesafenle sınırlıdır. Likidasyona uzaklık yaklaşık 1 bölü kaldıraç eksi bakım marjıdır; bu mesafe stop mesafesinden büyük olmalıdır. Ani iğneler, kayma ve fonlama için bir güvenlik payı da gerekir. Pratik bir kural: likidasyon mesafesi, stop mesafesinin en az iki katı olsun.

Bir şeye dikkat et: kaldıracı yükseltmek, aynı pozisyon için daha az teminat bağlamak demektir. Eğer pozisyon değerini değiştirmezsen, risk aynı kalır; yalnız likidasyon yaklaşır. Asıl tehlike, yüksek kaldıracın küçük teminatla çok büyük pozisyon açmayı kolaylaştırmasıdır.

Çapraz marjın riski

Çapraz marjda (cross margin) hesabındaki bütün serbest bakiye, açık pozisyonların ortak teminatıdır. Bir pozisyon zarara girdikçe borsa eksik teminatı bakiyenin geri kalanından karşılar. Bu, likidasyonu uzaklaştırır; ama karşılığında bütün bakiye riske girer.

Çapraz marjın bir tehlikesi daha var: birden fazla pozisyon aynı bakiyeyi paylaşır. Bir pozisyondaki büyük zarar, diğer pozisyonların likidasyon fiyatını da yaklaştırır. Kötü giden tek bir işlem, iyi giden işlemleri de beraberinde götürebilir. Stop kullanıyorsan ve pozisyon büyüklüğün doğruysa çapraz marj kullanılabilir; ama stopsuz bir pozisyonda çapraz marj, bütün hesabı tek işleme bağlamak demektir.

Fonlama maliyeti

Kripto vadeli işlemlerinin çoğu vadesiz (perpetual) sözleşmedir. Vadeli fiyatın spot fiyattan çok uzaklaşmaması için uzun ve kısa pozisyon sahipleri belli aralıklarla birbirine fonlama (funding) öder. Aralık genellikle 8 saattir; bazı borsalarda ve coinlerde daha sıktır. Fonlama pozitifse uzun pozisyonlar kısalara öder, negatifse tersi olur. Ayrıntılar için fonlama oranı dersine bak.

Fonlama teminat üzerinden değil, pozisyon değeri üzerinden hesaplanır. Bu yüzden yüksek kaldıraçla taşınan pozisyonlarda teminata göre çok büyük bir maliyete dönüşebilir.

Kısa vadeli işlemlerde fonlama genellikle küçüktür. Ama pozisyonu günlerce, haftalarca taşıyorsan, fonlamayı beklenen değer hesabına katmalısın.

Sık yapılan hatalar

• Kaldıracı pozisyon büyüklüğü sanmak: “5x kullanıyorum” cümlesi riski anlatmaz. Riski, stop mesafesi ile adet birlikte anlatır.
• Likidasyonu stop olarak kullanmak: Likidasyon stoptan pahalıdır, yeri analizle değil teminatla belirlenir ve çoğu borsada ek bir likidasyon ücreti içerir.
• Stopu likidasyonun ötesine koymak: Bu durumda stop hiçbir zaman çalışmaz. Önce stopu belirle, sonra kaldıracı stopa göre seç.
• Çapraz marjda stopsuz pozisyon taşımak: Bütün hesabı tek bir fiyat hareketine bağlar.
• Zararı kapatmak için teminat eklemek: Likidasyonu uzaklaştırmak için pozisyona sürekli para eklemek, kaybeden işlemi büyütmektir. Bu, stopu genişletmekle aynı şeydir.
• Fonlamayı unutmak: Uzun süre taşınan kaldıraçlı pozisyonlarda fonlama, kârın önemli bir kısmını yiyebilir.

Balina Avcısı'nda

İşlem panelindeki pozisyon hesabı, risk yüzdenden ve stop mesafenden adedi hesaplar. Türev göstergelerinde fonlama oranını ve açık pozisyonu izleyebilirsin. Tasfiye (likidasyon) ısı haritası, diğer trader'ların likidasyonlarının nerelerde yoğunlaşmış olabileceğini gösteren tahmini bir modeldir; kesin veri değildir.

Kendini sına