Piyasa nedir, fiyat nasıl oluşur?

Ekranda bir coinin fiyatı tek bir sayı olarak görünür: 100, sonra 100,2, sonra 99,8. Bu sayıyı ne borsa belirler ne de bir yetkili. Fiyat, en son gerçekleşen işlemin fiyatıdır. Bir alıcı ile bir satıcı belli bir fiyatta anlaştığında o fiyat ekrana yazılır. Bu derste o anlaşmanın nasıl olduğunu, fiyatın neden bir yöne kaydığını ve bu düzenin sana nasıl bir maliyet çıkardığını göreceksin. Grafikte gördüğün her mum, aslında bu anlaşmaların özetidir.

Piyasa: alıcı ile satıcının buluştuğu yer

Piyasa (market), bir şeyi almak isteyenlerle satmak isteyenlerin buluştuğu yerdir. Kriptoda bu yer çoğunlukla bir borsadır. Her işlemin iki tarafı vardır: biri alır, biri satar. Bu yüzden “bugün herkes satıyor” cümlesi kelimesi kelimesine doğru olamaz; satılan her coini birisi almıştır.

Asıl fark, kimin acele ettiğidir. Bir taraf beklemeye razıdır ve “şu fiyattan olursa alırım” der. Diğer taraf beklemek istemez ve “ne fiyat varsa ondan, hemen” der. Fiyatı hareket ettiren, bu aceleci taraftır. Bunu aşağıda adım adım göreceğiz.

Emir defteri: bekleyen emirlerin listesi

Emir defteri (order book), henüz gerçekleşmemiş, beklemedeki alış ve satış emirlerinin listesidir. İki tarafı vardır:

• Alış tarafı (bid): “Şu fiyattan şu kadar almak istiyorum” diyen emirler. En yüksek alış emri en üstte durur.
• Satış tarafı (ask ya da offer): “Şu fiyattan şu kadar satmak istiyorum” diyen emirler. En düşük satış emri en altta, alışlara en yakın yerde durur.

Örnek bir defter şöyle görünebilir:

Bu defterde kimse 99,9 ile 100,1 arasında işlem yapmak istememektedir. Alıcılar en çok 99,9 vermeye, satıcılar en az 100,1 almaya razıdır. İki taraf birbirine dokunmadıkça işlem olmaz.

Alış-satış fiyatı ve spread

Defterin en üstteki alış fiyatına en iyi alış (best bid), en alttaki satış fiyatına en iyi satış (best ask) denir. Aralarındaki farka spread (makas) denir. Yukarıdaki örnekte spread 100,1 eksi 99,9, yani 0,2'dir. Fiyata oranla yaklaşık binde ikidir.

Spread senin için doğrudan bir maliyettir. Hemen almak istersen satıcının istediği 100,1'i ödersin. Aynı saniyede fikrini değiştirip hemen satmak istersen alıcının verdiği 99,9'u kabul edersin. Fiyat hiç kıpırdamasa bile 0,2 kaybetmiş olursun. Çok işlem açıp kapatan biri için bu küçük fark birikir.

Büyük ve çok işlem gören coinlerde spread genellikle çok dardır, fiyatın on binde biri kadar bile olabilir. Az işlem gören küçük coinlerde ise yüzde birin üstüne çıkabilir. Gece saatlerinde, hafta sonlarında ve sert haber anlarında spread genişler.

Maker ve taker: emri kim koyar, kim alır?

Bir işlem her zaman bekleyen bir emir ile o emri gelip alan bir emrin buluşmasıdır.

• Maker (likidite sağlayan): deftere emir koyup bekleyen taraftır. Limit emirle 99,9'dan alış koyan kişi makerdır. Defteri doldurur, başkasına işlem imkânı verir.
• Taker (likidite alan): defterde bekleyen emre hemen çarpan taraftır. “Piyasadan al” diyen kişi, 100,1'deki satış emrini alır; o takerdır.

Borsalar bu iki tarafa genellikle farklı ücret uygular. Taker ücreti çoğu zaman daha yüksektir, çünkü taker defterdeki likiditeyi tüketir. Maker ücreti daha düşüktür, bazı borsalarda sıfıra yakındır. Bu konuyu emir türleri dersinde sayılarla açacağız.

Piyasa yapıcı (market maker) ise bu işi meslek olarak yapan kurum ya da yazılımdır. Defterin iki tarafına sürekli emir koyar: biraz aşağıdan almaya, biraz yukarıdan satmaya hazırdır. Kazancı spread'den gelir. Karşılığında riski de taşır: fiyat sert hareket ettiğinde elinde istemediği pozisyon kalabilir. Bu yüzden belirsiz anlarda piyasa yapıcılar emirlerini geri çeker ve spread genişler.

Likidite ve kayma

Likidite (liquidity), fiyatı fazla oynatmadan ne kadar alıp satabildiğinin ölçüsüdür. Defterde her fiyat seviyesinde çok emir varsa defter derindir ve büyük bir emir bile fiyatı az oynatır. Emirler azsa defter sığdır; küçük bir emir bile fiyatı birkaç seviye taşır.

Kayma (slippage), beklediğin fiyat ile emrinin gerçekte dolduğu ortalama fiyat arasındaki farktır. Piyasa emri, en iyi satış seviyesindeki miktar yetmezse bir sonraki seviyeye, o da yetmezse bir sonrakine geçer. Her seviye bir öncekinden pahalıdır.

Kaymayı azaltmanın yolları bellidir: acelen yoksa limit emir kullanmak, büyük emri parçalara bölmek, işlem hacminin yüksek olduğu saatleri seçmek ve pozisyon büyüklüğünü defterin derinliğine göre ayarlamak. Sığ bir coinde büyük pozisyon, girerken de çıkarken de sana pahalıya mal olur.

Fiyat neden hareket eder?

Kısa cevap: acele eden taraf, karşı taraftaki bekleyen emirleri tükettiği için. Alıcılar piyasa emriyle satış emirlerini yedikçe en iyi satış seviyesi yukarı kayar ve son işlem fiyatı yükselir. Satıcılar alış emirlerini yedikçe fiyat düşer. Bekleyen emirler fiyatı tutar; aceleci emirler fiyatı iter.

Bunun bir de ters yönü vardır. Fiyat, bekleyen emirler geri çekildiğinde de hareket eder. Alış tarafındaki emirler iptal edilirse defter incelir ve küçük bir satış bile fiyatı birkaç seviye aşağı taşır. Bu yüzden hareket her zaman büyük bir alım ya da satım anlamına gelmez; bazen karşı taraf sadece ortadan kalkmıştır.

Peki insanlar neden aceleci olur? Birkaç tipik neden:

• Haber ve beklenti: Yeni bilgi gelince herkes aynı anda pozisyon almak ister.
• Stoplar: Fiyat bir seviyeyi geçince orada bekleyen zarar durdur emirleri piyasa emrine dönüşür ve hareketi büyütür. Bunu likidite dersinde açacağız.
• Likidasyonlar: Kaldıraçlı pozisyonlar zorla kapatılırken piyasa emri gibi davranır. Zincirleme likidasyonlar sert iğnelerin sık nedenidir. Bak: spot, vadeli ve kaldıraç.
• Büyük oyuncu: Pozisyonunu hızla açmak ya da kapatmak isteyen bir fon, defteri tek başına yiyebilir.

Kripto piyasası 7/24 açıktır

Hisse senedi borsaları akşam kapanır, hafta sonu çalışmaz. Kripto piyasası ise hiç kapanmaz. Bunun birkaç sonucu vardır:

• Likidite gün içinde değişir. Asya, Avrupa ve Amerika saatleri farklı hacim getirir. Hacim düşük saatlerde spread genişler ve fiyat daha kolay oynar. Bunu seanslar dersinde göreceğiz.
• Hafta sonları genelde daha sığdır. Daha az emirle daha sert iğneler oluşabilir. Hafta sonu gelen bir haber, pazartesi büyük katılımcılar döndüğünde yeniden fiyatlanabilir.
• Mum kapanışları uzlaşmaya dayanır. Gerçek bir kapanış saati olmadığı için günlük mum çoğu borsada UTC 00:00'da, yani Türkiye saatiyle 03:00'te kapanır. Farklı borsalar ve farklı saat ayarları biraz farklı mumlar çizebilir.
• Tek bir fiyat yoktur. Her borsanın kendi defteri vardır. Arbitrajcılar fiyatları birbirine yakın tutar ama küçük farklar ve anlık sapmalar olur. Spot ve vadeli piyasaların defterleri de ayrıdır.
• Uyumak bir risktir. Sen uyurken piyasa çalışır. Açık pozisyonun varsa stopsuz bırakmak, gece gelen bir hareketle büyük zarara yol açabilir.

Sık yapılan hatalar

• Ekrandaki fiyatı alacağın fiyat sanmak: Ekranda son işlem fiyatı görünür. Senin ödeyeceğin fiyat en iyi satış fiyatıdır, büyük emirde daha da yüksektir.
• Spread ve ücreti hesaba katmamak: Küçük hedefli sık işlemde spread, kayma ve ücret kârın büyük kısmını yiyebilir.
• Sığ coinde büyük pozisyon: Girmek kolay görünür, çıkmak istediğinde karşında alıcı bulamayabilirsin.
• Hareketi tek nedene bağlamak: “Balina sattı” açıklaması bazen doğrudur, bazen de alıcıların sadece geri çekildiği sıradan bir andır.

Balina Avcısı'nda

Order flow panelinde canlı emir defterini, defterdeki büyük emir duvarlarını ve gerçekleşen büyük işlemleri görebilirsin. Delta ve CVD, acele eden tarafın alıcı mı satıcı mı olduğunu gösterir; bunları order flow dersinde işleyeceğiz. Türev göstergelerindeki borsalar arası karşılaştırma da aynı coinin farklı borsalardaki durumunu yan yana koyar.

Kendini sına