Likidasyonlar ve tasfiye haritası

Kaldıraçlı işlemde zararın teminatını eritecek kadar büyürse borsa pozisyonunu senin yerine kapatır. Buna likidasyon ya da Türkçesiyle tasfiye denir. Tek bir tasfiye sadece o kişinin sorunudur; ama binlerce pozisyon benzer fiyatlarda tasfiye olmayı bekliyorsa, bu fiyatlar bütün piyasa için önem kazanır. Bu derste tasfiyenin nasıl çalıştığını, zincirleme tasfiyeleri, gerçekleşen tasfiye verisini ve çok popüler olan tahmini tasfiye haritalarını göreceğiz. En önemli nokta şu olacak: tasfiye haritası bir modeldir, borsadaki gerçek emirlerin listesi değildir.

Likidasyon nedir?

Vadeli işlemde pozisyonu teminatla açarsın. Kaldıraç arttıkça aynı teminatla daha büyük pozisyon açarsın, ama fiyatın aleyhine gidebileceği mesafe de kısalır. Teminatın, borsanın istediği asgari seviyenin, yani bakım teminatının (maintenance margin) altına inerse borsa pozisyonu zorla kapatır.

• Long tasfiyesi bir satıştır: borsa senin long'unu piyasaya satar.
• Short tasfiyesi bir alıştır: borsa senin short'unu kapatmak için piyasadan alır.

Tasfiye emirleri fiyata bakmaz; o an ne fiyat varsa oradan doldurulur. Bu yüzden tasfiye, piyasaya ani ve zorunlu piyasa emirleri sokar.

Zincirleme tasfiye

Piyasada birçok trader benzer fiyatlardan, benzer kaldıraçlarla pozisyon açar. Bu yüzden tasfiye fiyatları belirli bölgelerde kümelenir. Fiyat böyle bir kümeye girdiğinde şu olur:

1. İlk tasfiyeler tetiklenir ve piyasaya satış emri gelir.
2. Bu satışlar fiyatı biraz daha aşağı iter.
3. Daha aşağıdaki tasfiyeler ve stoplar tetiklenir, daha çok satış gelir.
4. Emir defteri incelse fiyat basamakları hızla geçer; düşüş kendini besler.

Buna zincirleme tasfiye (liquidation cascade) denir. Grafikte birkaç mumluk çok sert bir hareket, uzun fitiller ve tasfiye verisinde ani bir sıçrama olarak görünür. Zincir, kaldıraçlı pozisyonlar temizlenince kendiliğinden durur; bu yüzden zincirlerin sonunda çoğu zaman hızlı bir geri tepme görülür. Ama bu geri tepme de garanti değildir.

Gerçekleşen tasfiye verisi

Borsalar, gerçekleşen tasfiyeleri bir akış olarak yayınlar: hangi fiyattan, hangi yönde, ne büyüklükte bir pozisyon tasfiye edildi. Bu gözlenmiş bir veridir; ama iki sınırı vardır:

• Geçmişi anlatır: Neyin patladığını sonradan söyler, neyin patlayacağını söylemez.
• Eksik olabilir: Bazı borsalar her tasfiyeyi tek tek değil, belirli aralıklarla özet olarak yayınlar. Toplam rakamlar gerçeğin altında kalabilir.

Yine de çok işe yarar. Sert bir hareketin tasfiyelerle mi, yoksa gönüllü alım satımla mı geldiğini anlamana yardım eder. Tasfiyelerle gelen hareket zorunludur; zorunlu satış bitince baskı da biter. Gönüllü satış ise devam edebilir.

Tahmini tasfiye haritası

Tasfiye ısı haritası (liquidation heatmap), fiyat seviyelerinde ne kadar kaldıraçlı pozisyonun tasfiye olabileceğini renklerle gösterir. Parlak bantlar “burada çok pozisyon patlayabilir” demektir. Çok çekici bir araçtır, ama nasıl üretildiğini bilmek gerekir.

Borsalar kimin hangi fiyattan, hangi kaldıraçla pozisyon açtığını yayınlamaz. Harita bu yüzden bir modeldir. Kabaca şöyle kurulur: açık pozisyonun hangi fiyatlarda arttığına bakılır, bu yeni pozisyonların belirli kaldıraçlarla (örneğin 10, 25, 50, 100 kat) açıldığı varsayılır ve her biri için tahmini bir tasfiye fiyatı hesaplanır. Sonuçlar üst üste konunca kümeler ortaya çıkar.

Bu modelin bilmediği çok şey vardır:

• Pozisyon sahibi stop koymuş ve tasfiyeden önce çıkmış olabilir.
• Teminat eklemiş ve tasfiye fiyatını uzaklaştırmış olabilir.
• Çapraz teminat kullanıyor olabilir; o zaman tasfiye fiyatı hesabındaki diğer pozisyonlara bağlıdır.
• Pozisyonu çoktan kapatmış olabilir.
• Gerçek kaldıraç dağılımı varsayılandan farklı olabilir.

Bu yüzden farklı sağlayıcıların haritaları birbirinden belirgin biçimde farklı çıkabilir. Haritadaki parlak bant, “burada şu kadar emir bekliyor” değil, “modelimize göre burada tasfiyeler yoğunlaşabilir” demektir.

Zincir üstü (on-chain) vadeli borsalarda pozisyonlar herkese açıktır; oradan hesaplanan tasfiye seviyeleri model değil gerçek pozisyonlara dayanır. Ama yalnızca o borsayı kapsar, piyasanın tamamını değil.

Fiyat tasfiye kümelerine çekilir mi?

Sık duyulan iddia şudur: fiyat tasfiye kümelerine bir mıknatıs gibi çekilir. Arkasında makul bir mantık var:

• Garantili karşı taraf: Bir kümeye ulaşıldığında çok sayıda zorunlu piyasa emri doğar. Büyük bir pozisyonu fiyatı fazla oynatmadan açmak ya da kapatmak isteyen biri için bu, bol bir karşı taraf demektir. Short tasfiyeleri alış emri olduğundan, büyük bir satıcı tam orada satabilir.
• Kendini besleyen hareket: Kümenin kenarına gelindiğinde ilk tasfiyeler fiyatı kümenin içine iter.

Bu, likidite dersindeki stop havuzu fikrinin aynısıdır. Ama sınırları da aynıdır, hatta daha fazladır:

• Harita bir tahmindir; küme gerçekte olduğundan büyük ya da küçük görünüyor olabilir.
• Kümeler sabit durmaz. Pozisyonlar kapandıkça, teminat eklendikçe ve yeni pozisyonlar açıldıkça harita değişir.
• Genelde hem yukarıda hem aşağıda küme vardır. Hangisine önce gidileceğini harita söylemez.
• Fiyat bir kümeye yaklaşıp hiç ulaşmadan dönebilir.

Haritayı işlemde nasıl kullanırsın?

1. Stop yerleşimi: Stopunu büyük bir tahmini kümenin hemen içine koyma. Fiyat kümeye uzanıp dönerse ilk tetiklenenlerden olursun. Ya kümenin ötesine koy ve pozisyonu küçült, ya da kümeden önce bir yapı seviyesi bul.
2. Hedef seçimi: Kâr hedefini yakındaki büyük bir kümenin biraz önüne koymak makuldür; fiyat kümeye uzanırsa orada sert hareket ve dönüş olabilir.
3. Süpürme sonrası dönüş: Fiyat bir kümeye girer, gerçekleşen tasfiye verisinde büyük bir sıçrama görürsün ve ardından fiyat ters yönde kapanırsa, küme temizlenmiş olabilir. Bu, dönüş için bir aday kurulumdur; onay olarak fiyat yapısını bekle.
4. Order flow ile teyit: Fiyat kümeye yaklaşırken delta ve emir akışına bak. Agresif emirler fiyatı ilerletiyor mu, yoksa karşı taraf onları emiyor mu?
5. Gerçekleşenle karşılaştır: Haritanın gösterdiği kümeye gelindiğinde gerçekten büyük tasfiye oldu mu? Bunu zaman içinde not ederek kullandığın haritanın ne kadar tuttuğunu kendin ölç.

Sık yapılan hatalar

• Haritayı gerçek emir sanmak: Isı haritası bir modeldir; parlak bant kesin emir demek değildir.
• Mıknatısı kesin sanmak: Fiyat kümeye gitmeyebilir ya da önce karşı kümeye gidebilir.
• Sağlayıcılar arası farkı görmezden gelmek: İki farklı harita farklı kümeler gösteriyorsa ikisi de kesin değildir.
• Kendi tasfiye fiyatını kalabalığın içine koymak: Yüksek kaldıraç seni de tahmini kümenin parçası yapar.
• Tasfiye toplamını eksiksiz sanmak: Bazı borsaların akışı özet niteliğindedir.

Balina Avcısı'nda

Tasfiye (likidasyon) ısı haritası grafiğin üstünde tahmini tasfiye kümelerini gösterir; adından da anlaşılacağı gibi bir modeldir. Order flow panelinde fiyat kümeye yaklaşırken delta, CVD ve büyük işlemleri izleyebilirsin. Türev göstergeleri arasındaki açık pozisyon, kaldıraç birikimini görmene yardım eder. İşlem panelindeki pozisyon hesabı da riskini yüzde olarak sabitlemeni sağlar.

Kendini sına