Bollinger bantları ve ATR: oynaklığı ölçmek

Fiyatın ne yöne gittiği kadar ne kadar oynadığı da önemlidir. Bu oynaklığa volatilite (volatility) denir. Sakin bir piyasada 1 birimlik hareket büyüktür; çalkantılı bir piyasada aynı hareket gürültüdür. Stopunu nereye koyacağın, ne kadar büyük pozisyon açacağın ve bir kırılımın gerçek olup olmadığı, hep oynaklığa bağlıdır.

Bu derste oynaklığı ölçen iki aracı göreceksin. Bollinger bantları fiyatın etrafına oynaklığa göre genişleyip daralan bir zarf çizer. ATR ise bir mumun ortalama ne kadar hareket ettiğini tek bir sayıyla söyler.

Bollinger bantları nedir?

Bollinger bantları üç çizgiden oluşur:

• Orta bant: 20 periyotluk basit hareketli ortalama.
• Üst bant: orta bant artı 2 standart sapma.
• Alt bant: orta bant eksi 2 standart sapma.

Standart sapma, son 20 kapanışın ortalamadan ortalama olarak ne kadar uzaklaştığının ölçüsüdür. Kapanışlar ortalamanın etrafında dar bir alanda toplanıyorsa standart sapma küçüktür ve bantlar daralır. Kapanışlar geniş bir alana yayılıyorsa standart sapma büyür ve bantlar açılır. Yani bantların genişliği doğrudan oynaklığı gösterir.

İstatistikte, verileri normal dağılan bir seride 2 standart sapma verilerin yaklaşık %95'ini kapsar. Ama fiyat hareketleri normal dağılmaz: sert ve beklenmedik hareketler teorinin söylediğinden daha sık olur. Bu yüzden bantların dışına çıkmak “olağanüstü” bir olay değildir ve tek başına bir sinyal sayılmamalıdır.

Yatay piyasada ortalamaya dönüş

Trend yokken fiyat bir ortalamanın etrafında gidip gelir. Bantlar yatay seyreder; fiyat bir banda vurduğunda çoğu zaman orta banda doğru geri döner. Buna ortalamaya dönüş (mean reversion) denir. Mantığı şudur: yatay piyasada bir yöne ani bir hamle çoğu zaman o yönde devam edecek bir alıcı ya da satıcı kitlesi bulamaz ve söner.

Nasıl işlem yapılır?

• Koşul: Bantlar ve orta bant belirgin bir eğim göstermiyor; fiyat son dönemde orta bandın iki yanında gidip geliyor.
• Giriş: Fiyat alt banda ya da dışına sarkıyor, ardından bandın içine geri dönen bir mum kapanıyor. Yalnız banda dokunmak yetmez; reddedildiğini görmek gerekir.
• Stop: Banda yapılan iğnenin en düşük noktasının biraz altına.
• Hedef: Önce orta bant. Fiyat güçlü dönerse karşı bant ikinci hedeftir.
• Geçersizlik: Bantlar açılmaya başlıyor ve fiyat bandın dışında kapanmaya devam ediyorsa yatay dönem bitmiş olabilir; ortalamaya dönüş fikrinden vazgeç.

Bantta yürüme

Trendde tablo tamamen değişir. Güçlü bir yükselişte fiyat günlerce üst bandın üstünde ya da hemen altında kapanış yapabilir. Buna bantta yürüme (walking the band) denir. Üst banda dokunmak burada bir aşırılık değil, gücün işaretidir: her mum yeni bir yükseklik yapıyor ve bant da onunla birlikte yukarı kayıyor.

Bantta yürüyen bir trendde iki şeye dikkat edilir. Birincisi, geri çekilmelerin orta bantta durup durmadığı. Orta bant, trendde dinamik destek gibi çalışabilir. İkincisi, fiyatın üst banda artık ulaşamaması: tepeler bandın altında kalmaya başlarsa momentum azalıyor demektir. Bu, dönüş garantisi değil, dikkat işaretidir.

Sıkışma ve patlama

Oynaklığın önemli bir özelliği var: düşük oynaklık dönemleri genellikle yüksek oynaklık dönemleriyle, yüksek oynaklık dönemleri de sakin dönemlerle izlenir. Piyasa uzun süre sakin kalmaz, uzun süre çılgın da kalmaz.

Bantlar son aylardaki en dar seviyesine indiğinde buna sıkışma (squeeze) denir. Sıkışma, enerjinin biriktiği, alıcı ile satıcının dengede kaldığı bir dönemdir. Denge bozulduğunda fiyat çoğu zaman sert bir hamle yapar ve bantlar hızla açılır.

Sıkışmanın büyük bir eksiği var: yönü söylemez. Bantlar yukarı da açılabilir, aşağı da. Üstelik ilk hamle bazen sahte olur: fiyat bir yöne çıkıp stopları tetikler, sonra gerçek yöne döner. Bu yüzden sıkışmada tahmin yerine kırılımı bekle:

1. Sıkışmanın sınırlarını, yani son dönemin tepesini ve dibini işaretle.
2. Bir sınırın dışında, mum kapanışı ve tercihen yükselen hacimle kırılım bekle.
3. Stopu sıkışmanın içine, tercihen karşı tarafa yakın bir yapının arkasına koy. Fiyat sıkışmanın içine geri dönüp kalıyorsa kırılım başarısız olmuştur.

Ayrıntılar için kırılım ve retest dersine bak.

ATR: ortalama gerçek aralık

ATR (Average True Range, ortalama gerçek aralık), bir mumun tipik olarak ne kadar hareket ettiğini ölçer. Yönle ilgilenmez; yalnız büyüklüğe bakar. Önce her mum için gerçek aralık (true range) bulunur. Bu, şu üç sayının en büyüğüdür:

• Mumun en yükseği eksi en düşüğü.
• Mumun en yükseği ile bir önceki kapanış arasındaki fark (işaretsiz).
• Mumun en düşüğü ile bir önceki kapanış arasındaki fark (işaretsiz).

Neden yalnız en yüksek eksi en düşük değil? Çünkü fiyat bir önceki kapanıştan boşlukla açılabilir. O boşluk da gerçek bir harekettir ve hesaba girmelidir. ATR, son 14 mumun gerçek aralıklarının yumuşatılmış ortalamasıdır.

ATR ile stop mesafesi ve pozisyon boyutu

ATR'nin en pratik kullanımı stop koymaktır. Stopu fiyatın olağan oynamasının içine koyarsan, haklı olduğun bir işlemde bile gürültüyle stop olursun. ATR sana bu olağan oynamanın büyüklüğünü söyler. Yaygın bir yöntem, stopu girişten ya da yapıdan 1,5 ile 3 ATR uzağa koymaktır. Bu çarpanların doğru olduğu bir evrensel değer yoktur; kendi işlemlerinde sınaman gerekir.

Stop mesafesi belirlendikten sonra pozisyon büyüklüğü buna göre hesaplanır. Oynaklık arttığında stop uzar, pozisyon küçülür; böylece işlem başına kaybettiğin para aynı kalır.

Oynaklık rejimleri

Piyasa farklı dönemlerde farklı “ruh hallerinde” olur. Bunlara oynaklık rejimi denir:

• Düşük oynaklık: Bantlar dar, ATR düşük. Ortalamaya dönüş stratejileri daha iyi çalışma eğilimindedir ama ani bir kırılıma hazırlıklı olmak gerekir.
• Yüksek oynaklık: Bantlar geniş, ATR yüksek. Trend ve kırılım stratejileri öne çıkar; stoplar uzar, pozisyonlar küçülmelidir.
• Geçiş: Uzun bir sakinliğin ardından ATR yükselmeye başlıyorsa rejim değişiyor olabilir. Eski rejime göre kurulmuş stoplar artık çok dar kalır.

Farklı coinlerin oynaklığını karşılaştırmak için ATR'yi fiyata bölebilirsin. Fiyatı 2.000 ve ATR'si 40 olan coin için bu oran %2'dir; fiyatı 0,50 ve ATR'si 0,02 olan coin için %4. İkincisi, mum başına iki kat oynak demektir.

Sık yapılan hatalar

• Banda dokunan her fiyatı tersine işlemek: Trendde bu, bantta yürüyen fiyata karşı durmak demektir. Önce bantların düz mü eğimli mi olduğuna bak.
• Sıkışmada yön tahmin etmek: Sıkışma bir hareketin geleceğini söyler, yönünü söylemez. Kırılım kapanışını bekle.
• ATR'yi yön göstergesi sanmak: Yükselen ATR, düşüşte de yükselişte de görülür. Yalnız hareketin büyüdüğünü söyler.
• Sabit stop mesafesi kullanmak: Sakin dönemde uygun olan 50 birimlik stop, oynaklık iki katına çıktığında gürültünün içinde kalır.
• Oynaklık artınca pozisyonu küçültmemek: Stop uzadığı halde aynı adetle girmek, işlem başına riski sessizce büyütür.

Balina Avcısı'nda

Bollinger bantları ve ATR göstergeler listesinde var. Sıkışma kartı, bir sıkışmanın ne kadar sürdüğünü, kırılım yönünü ve geçmişte bu tür kırılımların ne sıklıkla sahte çıktığını gösterir. İşlem panelindeki pozisyon hesabı, risk yüzdeni ve stop mesafeni girince adedi senin için hesaplar.

Kendini sına