Emir türleri: piyasa, limit, stop ve diğerleri

Bir işlem fikri ne kadar iyi olursa olsun, borsaya onu bir emir (order) olarak iletirsin. Hangi emir türünü seçtiğin, hangi fiyattan gireceğini, emrin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini, ne kadar ücret ödeyeceğini ve kötü bir anda zararının nerede duracağını belirler. Yanlış emir türü, doğru analizi bile zarara çevirebilir. Bu derste en sık kullanılan emirleri, her birinin neyi garanti edip neyi etmediğini ve gerçek bir işlemde nasıl birlikte kullanıldıklarını göreceksin.

Önce temel ikilem: fiyat mı, gerçekleşme mi?

Her emir türü iki şey arasında bir seçim yapar: fiyat garantisi ya da gerçekleşme garantisi. İkisini birden alamazsın. Hemen işlem yapmak istiyorsan fiyatı piyasa belirler. Fiyatı sen belirlemek istiyorsan emrin hiç gerçekleşmeyebilir. Aşağıdaki bütün emirler bu iki ucun bir karışımıdır. Emir defteri dersini okuduysan, bu seçimin aslında maker ile taker arasındaki seçim olduğunu fark edeceksin.

Piyasa emri

Piyasa emri (market order), “şu an ne fiyat varsa ondan, hemen” demektir. Defterdeki en iyi karşı emirlerle anında eşleşir. Gerçekleşme neredeyse kesindir ama fiyat kesin değildir. Emrin büyükse ya da defter sığsa birkaç seviye yer ve kayma yaşarsın. Piyasa emri her zaman taker olur, yani daha yüksek ücret öder.

Ne zaman kullanılır? Hız fiyattan önemliyse: pozisyondan acilen çıkman gerekiyorsa ya da kaçırmak istemediğin bir hareket başladıysa. Sığ coinlerde büyük piyasa emri vermek ise pahalıdır.

Limit emri

Limit emri (limit order), “en fazla şu fiyattan alırım” ya da “en az şu fiyattan satarım” demektir. Fiyat garantilidir ama gerçekleşme garantili değildir. Fiyat senin seviyene gelmezse emir beklemeye devam eder.

• Limit alış genelde mevcut fiyatın altına konur: fiyat 100'deyken 95'ten alış koyarsın.
• Limit satış genelde mevcut fiyatın üstüne konur: 110'dan satış koyarsın.

Deftere girip beklediği için limit emri genelde makerdır ve daha düşük ücret öder. Dikkat: alış limitini mevcut fiyatın üstüne koyarsan emir hemen karşıdaki satışlarla eşleşir ve taker olur. Fiyata çok yakın bir limit de, fiyat dokunup dönerse kısmen dolabilir ya da hiç dolmayabilir.

Stop emirleri: stop-market ve stop-limit

Stop emri, fiyat belirlediğin bir tetik fiyatına (stop price) ulaşana kadar uyur. Tetik gelince başka bir emre dönüşür. En yaygın kullanımı zarar durdurmadır (stop loss): 100'den aldığın coin 98'e düşerse çık. Ama giriş için de kullanılır: fiyat 106'daki direnci geçerse al.

• Stop-market: Tetiklenince piyasa emrine dönüşür. Pozisyondan çıkacağın neredeyse kesindir ama hangi fiyattan çıkacağın kesin değildir.
• Stop-limit: Tetiklenince belirlediğin fiyatta bir limit emrine dönüşür. Fiyatı kontrol edersin ama fiyat limitini hızla geçip giderse emir dolmaz ve pozisyonun açık kalır.

Vadeli piyasalarda stopun hangi fiyatla tetikleneceğini de seçebilirsin: son işlem fiyatı (last price) ya da işaret fiyatı (mark price). İşaret fiyatı birkaç borsanın ortalamasından hesaplanır ve tek bir borsadaki anlık iğnelere daha az tepki verir. Ayrıntısı spot ve vadeli dersinde.

Take profit

Kâr al (take profit) emri, fiyat hedefine ulaştığında pozisyonu kapatır. Çoğu borsada iki biçimi vardır: hedefte bekleyen bir limit emri ya da hedefte tetiklenen bir piyasa emri. Limit biçimi maker ücreti öder ama fiyat hedefe değip hemen dönerse dolmayabilir. Bir çözüm, hedefi en olası tepki seviyesinin biraz önüne koymaktır.

İz süren stop

İz süren stop (trailing stop), fiyat lehine gittikçe stopu otomatik olarak taşır. Örneğin yüzde 5'lik bir iz süren stop, fiyatın gördüğü en yüksek seviyenin hep yüzde 5 altında durur. Fiyat yükselince stop da yükselir; fiyat düşünce stop yerinde kalır. Bazı borsalarda bir aktivasyon fiyatı da verilir; iz sürme ancak fiyat oraya gelince başlar.

Avantajı, trend sürdükçe kârın bir kısmını kilitlemesidir. Dezavantajı da açıktır: normal bir geri çekilmede seni trendin dışına atabilir. Yüzdeyi coinin olağan oynaklığına göre seçmek gerekir; bunun için ATR iyi bir ölçüdür.

OCO: biri gerçekleşirse diğeri iptal

OCO (one cancels the other), birbirine bağlı iki emirdir. Biri gerçekleşince diğeri otomatik olarak iptal edilir. En tipik kullanım, açık bir pozisyona aynı anda hem kâr al hem zarar durdur koymaktır. Fiyat hedefe ulaşırsa stop silinir; stopa ulaşırsa hedef silinir. Böylece pozisyon kapandıktan sonra defterde unutulmuş bir emir kalmaz.

Spot piyasada OCO ayrı bir emir türü olarak sunulur. Vadeli piyasalarda ise genelde pozisyona bağlı kâr al ve zarar durdur emirleri aynı işi görür: pozisyon kapanınca ikisi birden kalkar.

Reduce-only ve post-only

Bu iki seçenek bir emir türü değil, emre eklenen birer kuraldır.

• Reduce-only (yalnız azalt): Emir yalnızca açık pozisyonunu küçültebilir, asla ters yönde yeni pozisyon açamaz. 5 adet long pozisyonun varken yanlışlıkla 8 adetlik satış koyarsan, reduce-only emir yalnız 5 adedi kapatır; fazlası için short açmaz. Vadelide stop ve hedef emirlerinde bu seçeneği açık tutmak iyi bir alışkanlıktır.
• Post-only (yalnız maker): Emir yalnızca deftere bekleyen emir olarak girebilir. Hemen eşleşecek olursa borsa onu iptal eder. Böylece taker ücreti ödemeyeceğinden emin olursun. Bedeli, hızlı piyasada emrinin sık sık reddedilmesidir.

Maker ve taker ücretleri

Borsalar genelde deftere likidite ekleyen makerdan daha az, likidite alan takerdan daha çok ücret alır. Oranlar borsaya, piyasaya ve hesabının işlem hacmine göre değişir. Aşağıdaki oranlar yalnızca örnektir.

Stop neden kayar?

Stop-market emrinin tetik fiyatı ile gerçekleştiği fiyat arasındaki farka stop kayması denir. Birkaç nedeni vardır:

• Hız: Sert hareketlerde fiyat, emrin işlenmesinden daha hızlı ilerler.
• Sığ defter: Gece saatleri, hafta sonları ve küçük coinlerde stopun karşısında yeterli alıcı olmaz.
• Kalabalık seviye: Herkesin stopu aynı yerdeyse, hepsi aynı anda piyasa emrine dönüşür ve birbirini daha aşağı iter. Yuvarlak sayılar ve belirgin diplerin hemen altı bu yüzden kaymaya açıktır.
• Zincirleme likidasyonlar: Kaldıraçlı pozisyonların zorla kapanması, stop yığınlarına ek bir satış dalgası ekler.

Kaymayı sıfırlayamazsın ama planına katabilirsin. Pozisyon büyüklüğünü hesaplarken stop mesafesine küçük bir pay ekle, stopunu herkesin gördüğü seviyenin tam dibine değil mantıklı bir mesafeye koy ve sığ saatlerde büyük pozisyon taşıma. Stop yığınlarının nasıl avlandığını likidite dersinde göreceğiz.

Sık yapılan hatalar

• Stop koymamak ya da “zihinsel stop” ile yetinmek: Fiyat hızlı düştüğünde karar vermek zorlaşır. Stopu borsaya gerçek bir emir olarak gir.
• Zarar durdurmada stop-limit kullanıp dolmamasına şaşırmak: Hızlı düşüşte limitin altına inen fiyat seni pozisyonda bırakır.
• Ücreti hesaba katmamak: Küçük hedefli sık işlemlerde taker ücreti kârın büyük kısmını yer.
• Pozisyon kapandıktan sonra emirleri unutmak: Defterde kalan eski bir stop ya da hedef, istemediğin yeni bir pozisyon açabilir. OCO ve reduce-only bu yüzden vardır.
• İz süren stopu çok dar tutmak: Olağan dalgalanma seni her seferinde erkenden dışarı atar.

Balina Avcısı'nda

İşlem paneli ile kendi borsa hesabını bağlayıp grafik üzerinden emir verebilirsin. Panel, belirlediğin risk yüzdesine ve stop mesafesine göre pozisyon adedini de hesaplar; böylece stop kayması için bıraktığın payı da hesaba katarak büyüklüğü baştan doğru ayarlarsın.

Kendini sına