Grafik formasyonlarına giriş: dönüş, devam, ölçülü hedef

Fiyat grafiğine uzun süre bakan herkes bir süre sonra aynı şekillerin tekrar tekrar çıktığını fark eder: iki kez aynı yerden dönen bir tepe, gittikçe daralan bir sıkışma, sert bir yükselişten sonra küçük bir dinlenme. Bu tekrar eden şekillere grafik formasyonu (chart pattern) denir. Bu bölümde en bilinenlerini tek tek göreceğiz. Bu ders ise hepsinin ortak dilini anlatıyor: bir formasyonun parçaları, ne zaman tamamlandığı, hedefin nasıl ölçüldüğü ve ne zaman çöpe atılması gerektiği.

Formasyon neden oluşur?

Formasyonlar sihirli şekiller değildir. Grafikteki her şekil, alıcıların ve satıcıların bir süre boyunca ne yaptığının izidir. Bir yükseliş trendinin sonunda fiyat bir tepe yapar, geri çekilir, yeniden aynı tepeye gelir ama geçemez. Bu, o fiyatta satmak isteyenlerin alıcılardan güçlü olduğunu gösterir. Bir sıkışmada ise tepeler alçalır, dipler yükselir; iki taraf da geri adım atmıyor ama kimse kazanmıyor. Şekil, bu kavganın özetidir.

Formasyonların bir de kalabalık etkisi vardır. Milyonlarca kişi aynı boyun çizgisine, aynı direnç seviyesine bakar. Stoplar o seviyelerin hemen altına ya da üstüne yığılır. Seviye kırıldığında stoplar tetiklenir, kırılımı bekleyenler girer ve hareket hızlanır. Yani formasyon kısmen kendini gerçekleştirir. Ama bu bir garanti değildir: aynı kalabalık kırılımın sahte çıkmasıyla da sık sık tuzağa düşer.

İki büyük aile: dönüş ve devam

• Dönüş formasyonları (reversal): Mevcut trendin bittiğini ve fiyatın tersine dönebileceğini söyler. Omuz-baş-omuz, ikili ve üçlü tepe ya da dip ve çoğu kama bu ailedendir.
• Devam formasyonları (continuation): Trend bir süre dinlenir, sonra aynı yönde sürer. Bayrak, flama, trend yönündeki üçgenler ve fincan-kulp buna örnektir.
• Yönsüz formasyonlar: Simetrik üçgen, dikdörtgen ve genişleyen formasyon gibi şekiller tek başına yön söylemez. Hangi tarafa kırıldıklarını beklemek gerekir.

Bu ayrım bir eğilimdir, kanun değil. Bir devam formasyonu da ters yöne kırılabilir. O yüzden hiçbir zaman “bu bayrak, kesin yukarı” diye düşünme; “bu bayrak, yukarı kırılırsa şu hedefe gidebilir, aşağı kırılırsa fikrim yanlıştır” diye düşün.

Bir formasyonun parçaları

Hangi formasyon olursa olsun aynı parçalarla konuşuruz:

• Önceki trend: Formasyondan önce fiyatın geldiği yön. Dönüş formasyonu için şarttır.
• Salınım noktaları (swing high, swing low): Formasyonu oluşturan tepeler ve dipler. Bir tepe, iki yanındaki mumlardan daha yüksek olan noktadır.
• Boyun çizgisi (neckline) ya da sınır çizgileri: Formasyonun kırılınca anlam kazandığı çizgi. İkili tepede ara dipten geçen yatay çizgi, üçgende iki kenar.
• Kırılım (breakout): Fiyatın bu çizginin ötesinde kapanması. Formasyon ancak kırılımla tamamlanır; öncesinde yalnızca bir aday vardır.
• Geri test (retest): Kırılımdan sonra fiyatın kırılan çizgiye geri dönüp onu bu kez ters yönden test etmesi. Her zaman olmaz ama olduğunda ikinci bir giriş fırsatı verir. Ayrıntısı kırılım ve retest dersinde.

Önce trend: dönülecek bir şey olmalı

Dönüş formasyonu, adı üstünde, bir trendi döndürür. Ortada dönülecek bir trend yoksa formasyon da yoktur. Aylardır yatay giden bir grafiğin ortasında iki benzer dip görmek, ikili dip demek değildir; bu sadece yatay piyasanın olağan dalgalanmasıdır. İkili dibin anlamlı olması için önce belirgin bir düşüş, satıcıların yorulması ve ardından alıcıların aynı fiyatı ikinci kez savunması gerekir.

Aynı mantık devam formasyonları için de geçerlidir. Bayrağın bayrak olması için önce sert bir direk, yani güçlü bir hareket gerekir. Formasyonu şekliyle değil, hikâyesiyle tanı: önce ne oldu, şimdi ne oluyor?

Onay: kırılım ne zaman gerçektir?

Sahte kırılım, formasyon işlemlerinin en büyük düşmanıdır. Fiyat çizginin bir fitille ötesine geçer, stopları toplar ve hemen geri döner. Bunun önüne tamamen geçemezsin ama oranını azaltabilirsin:

1. Kapanışı bekle: Çizginin ötesinde bir fitil kırılım değildir. Kullandığın zaman diliminde mumun çizginin ötesinde kapanmasını bekle.
2. Hacme bak: Gerçek kırılımlar çoğu zaman ortalamanın üstünde hacimle gelir. Düşük hacimli bir kırılım, katılımın zayıf olduğunu söyler.
3. Biraz mesafe iste: Bazı trader'lar kapanışın çizgiden belli bir mesafe, örneğin ATR'nin bir kısmı kadar ötede olmasını ister. Bu, kıl payı kırılımları eler.
4. Geri testi beklemek de bir seçenek: Kırılımdan sonra fiyat çizgiye geri gelir ve tutunursa girmek daha düşük riskli bir giriştir. Bedeli, geri test gelmeden giden hareketleri kaçırmaktır.

Her filtre bir şey kazandırır ve bir şey götürür. Ne kadar çok onay beklersen sahte kırılıma o kadar az yakalanırsın ama girişin o kadar geç ve stopun o kadar uzak olur. Hangisinin sana uyduğunu ancak test ederek bilebilirsin.

Ölçülü hedef: formasyon yüksekliğinin izdüşümü

Klasik yöntem basittir: formasyonun en geniş yerindeki yüksekliği ölç, sonra bu mesafeyi kırılım noktasından kırılım yönüne taşı. İkili tepede yükseklik, tepeden boyun çizgisine olan mesafedir. Üçgende en geniş kısımdır. Bayrakta ise direğin boyu kullanılır.

Ölçülü hedef bir tahmin değil, bir ölçüdür. Fiyat hedefe varmadan dönebilir ya da hedefi çok aşabilir. Hedefe yakın güçlü bir destek ya da direnç varsa onu da hesaba kat. Pratikte birçok trader pozisyonun bir kısmını hedefte kapatır, kalanını izleyen stopla taşır.

Geçersizlik ve stop

Her formasyonun “burası kırılırsa bu fikir yanlıştı” dediği bir noktası vardır. Buna geçersizlik (invalidation) seviyesi denir. İkili tepede fiyat ikinci tepenin üstünde kapanırsa ikili tepe yoktur. Yükselen üçgende fiyat yukarı kırıldıktan sonra yeniden üçgenin içine ve alt çizginin altına girerse kırılım başarısız olmuştur.

Stopu geçersizlik seviyesinin hemen ötesine koymak mantıklıdır, çünkü fiyat oraya gittiyse zaten haksız çıkmışsındır. Stopu keyfi bir yüzdeye göre değil, formasyonun mantığına göre koy. Sonra pozisyonun büyüklüğünü bu stop mesafesine göre ayarla; bunun hesabı pozisyon büyüklüğü dersinde.

Devam formasyonları: trend dinlenirken

Güçlü bir hareketten sonra piyasa nefes alır. Erken alanlar kâr realize eder, geç kalanlar beklemeye geçer. Fiyat dar bir alanda dinlenir. Satış baskısı zayıf kalır ve alıcılar yeniden ağır basarsa trend kaldığı yerden devam eder. Devam formasyonlarında kırılım trendin yönündedir ve hedef çoğunlukla önceki hareketin boyuyla ölçülür.

Yönsüz formasyonlarda kırılımı bekle

Simetrik üçgen, dikdörtgen ya da genişleyen formasyon gibi şekiller tarafsızdır. Önceki trend bir ipucu verir ama kesin değildir. Burada en sık yapılan hata, formasyonun içinde bir yön tahmini yapıp erkenden girmektir. Doğrusu iki senaryo yazmaktır: yukarı kırılırsa giriş, stop ve hedef nerede; aşağı kırılırsa nerede. Sonra piyasanın hangisini seçeceğini bekle.

Başarı oranları hakkında dürüst bir not

Kitaplarda ve sosyal medyada “bu formasyon yüzde şu kadar tutar” cümlesini çok göreceksin. Bu sayılara temkinle yaklaş. Çoğu zaman hangi piyasada, hangi yıllarda, hangi zaman diliminde ve formasyonun nasıl tanımlandığıyla ölçüldüğü belli değildir. Geriye bakınca başarılı formasyonlar göze çarpar, başarısız olanlar unutulur. Aynı şekil hisse senedinde bir sonuç verirken kriptoda, 4 saatlikte ve 5 dakikalıkta bambaşka sonuçlar verebilir.

Bir formasyona güvenmek istiyorsan önce kuralını yaz: kaç temas, ne kadar tolerans, hangi kapanış, hangi stop ve hedef. Sonra bu kuralı kendi piyasanda geçmiş veride ve görmediğin bir dönemde dene. Bunun yolunu backtest ve ileri test dersinde anlatıyoruz. Test edilmemiş bir kural, ne kadar mantıklı görünürse görünsün kanıt değildir.

Aynı yapıya birden fazla ad verme

Formasyon avcılığının sinsi bir tuzağı var: aynı fiyat hareketine bir gün “üçgen”, ertesi gün “kama”, sonra da “bayrak” demek. Böyle yaparsan hangi formasyon tutarsa “ben demiştim” dersin ve hiçbir şey öğrenmezsin. Bir yapıyı tek bir ada, o adın kurallarına göre bağla. Kurallar tutmuyorsa o yapı formasyon değildir ve bunu kabul etmek de bir analizdir.

Sık yapılan hatalar

• Tamamlanmamış formasyonla işlem: İki tepe gördün diye boyun kırılmadan açığa satmak. Kırılım yoksa formasyon da yoktur.
• Her yerde formasyon görmek: Grafiğe yeterince bakarsan her şekli bulursun. Önceki trend, temas sayısı ve oranlar gibi somut kurallar bu yanılgıyı azaltır.
• Hedefi kesin sanmak: Ölçülü hedef bir ölçüdür. Yolda direnç varsa, hacim sönüyorsa hedefe varılmadan çıkmak gerekebilir.
• Zaman dilimini unutmak: 5 dakikalık grafikteki bir omuz-baş-omuz, günlük grafikteki bir geri çekilmenin küçük bir parçası olabilir. Üst zaman dilimindeki trende bak.

Balina Avcısı'nda

Grafikteki otomatik formasyonlar özelliği omuz-baş-omuz, ikili ve üçlü tepe-dip, üçgenler, kama, bayrak-flama, kanal, dikdörtgen, genişleyen formasyon ve fincan-kulp yapılarını arar. Bulduğu formasyonun kırılım seviyesini, ölçülü hedefini ve stopunu grafiğe çizer; yönsüz bir formasyonda kırılımı beklemen gerektiğini söyler. Ayrıca o formasyonun geçmişte kaç kez hedefe ulaştığını gösterir. Bu sayı bir vaat değildir ama kitaplardaki genel yüzdelerden daha somut bir başlangıç noktasıdır.

Kendini sına