Trend nedir? Tepe ve dipler, trend çizgisi

Trend (trend), fiyatın bir süre boyunca belli bir yöne doğru ilerlemesidir. Kulağa basit geliyor: grafik sağa doğru yukarı gidiyorsa yükselen, aşağı gidiyorsa düşen trend. Ama “yukarı gidiyor gibi” bir his işlem yapmak için yetmez. Ne zaman trendin sürdüğünü, ne zaman bittiğini söyleyecek açık bir kurala ihtiyacın var. Bu derste trendi tepe ve diplerle tanımlamayı, trend çizgisi ve kanal çizmeyi, trendin yorulduğunu gösteren işaretleri öğreneceksin.

Trendi tepe ve diplerle tanımla

Fiyat hiçbir zaman dümdüz gitmez. Yükselen bir piyasada bile fiyat bir süre çıkar, sonra biraz geri çekilir, sonra yine çıkar. Bu zikzak hareketin her dönüş noktasına salınım noktası (swing point) denir: yukarıdaki dönüşler tepe, aşağıdakiler dip. Trendi bu noktaların sırası belirler.

• Yükselen trend: her tepe bir öncekinden yüksek, her dip de bir öncekinden yüksek. İngilizce kısaltmalarıyla yükselen tepe HH (higher high), yükselen dip HL (higher low).
• Düşen trend: her tepe bir öncekinden alçak, her dip de bir öncekinden alçak. Alçalan tepe LH (lower high), alçalan dip LL (lower low).
• Yatay piyasa: tepeler ve dipler aşağı yukarı aynı yerde kalıyor ya da düzensiz. Buna range denir; ayrı bir derste, yatay piyasa dersinde işleyeceğiz.

Bu tanımın güzel yanı, trendin ne zaman bozulduğunu da söylemesidir. Yükselen trendde son yükselen dip aşağı kırılırsa, “her dip bir öncekinden yüksek” kuralı çiğnenmiş olur. Bu tek başına düşüş başladı demek değildir ama yükselen trendin artık sağlam olmadığını gösterir.

Neden böyle oluşur?

Tepe ve dipler, alıcı ile satıcı arasındaki dengenin izleridir. Yükselen trendde fiyat bir tepeye ulaşınca erken alanların bir kısmı kâr alır, fiyat geri çekilir. Ama bu çekilme bir önceki dibe kadar inmeden yeni alıcılar devreye girer: yükselişi kaçırdığını düşünenler, geri çekilmeyi fırsat bilenler, trendi takip eden sistemler. Talep her seferinde daha yukarıda karşılandığı için dipler yükselir. Satıcılar fiyatı eski seviyelere bastıramaz.

Düşen trendde tersi olur. Fiyat her toparlandığında, daha önce yukarıdan alıp zararda bekleyenler “başa baş çıkayım” diye satar, yeni satıcılar da eklenir. Arz her seferinde daha aşağıda bastırdığı için tepeler alçalır.

Bu yüzden tepe ve dip okumak, aslında “kim daha istekli?” sorusunun cevabını okumaktır. Bunu bilmek, trendin neden bazen aniden bittiğini de açıklar: istekli taraf yorulduğunda dipler artık yükselmez.

Salınım noktası nasıl seçilir?

Asıl zorluk burada. Grafikte her küçük kıpırtı bir tepe ya da dip gibi görünebilir. Hangisi sayılır? Yaygın ve sade bir kural şudur: bir mumun en yükseği, solundaki ve sağındaki belli sayıda mumun en yükseğinden daha yüksekse o mum bir salınım tepesidir. Dip için aynısı en düşüklerle yapılır. Çoğu kişi her iki yanda iki mum kullanır; daha az gürültü istersen üç ya da beş mum seçebilirsin.

Bu kuralı uygularken şunlara dikkat et:

1. Salınım noktası sonradan belli olur. Sağda iki mum gerekiyorsa, tepe ancak iki mum sonra onaylanır. Canlı grafikte “burası tepe” demek her zaman biraz gecikmelidir. Bu bir kusur değil, kuralın bedelidir.
2. Fitili kullan. Salınım noktası mumun en yükseği ya da en düşüğüdür, yani fitilin ucudur. Seviye çizerken ve stop koyarken de bu uç önemlidir, çünkü fiyat orada gerçekten işlem görmüştür.
3. Anlamlı geri çekilmeyi ara. Mekanik kural her küçük titremeyi tepe sayabilir. Kendine bir eşik koy. Örneğin bir geri çekilmenin, önceki yükselişin en az üçte biri kadar ya da ortalama mum boyunun (ATR) bir katından büyük olmasını isteyebilirsin. Bu sayılar örnektir; kendi grafiğinde test etmeden kesin kural gibi kullanma.
4. Zaman dilimine göre seç. 15 dakikalık grafikteki bir tepe, günlük grafikte görünmeyebilir. Hangi zaman diliminde işlem yapıyorsan o dilimin belirgin tepe ve diplerini kullan. Daha büyük ve küçük salınımların birlikte nasıl okunduğunu piyasa yapısı dersinde göreceğiz.

Trend çizgisi çizme kuralları

Trend çizgisi (trendline), trendin dip ya da tepelerini birleştiren eğik bir çizgidir. Yükselen trendde dipleri, düşen trendde tepeleri birleştirirsin. Amaç, fiyatın geri çekilmelerde nerede alıcı ya da satıcı bulduğunu gözle görülür hale getirmektir.

• En az iki temas: İki nokta bir çizgi tanımlar. Ama iki noktayla çizilen çizgi henüz bir varsayımdır. Fiyat üçüncü kez bu çizgiye gelip tepki verirse, çizgi daha fazla kişi tarafından görülüyor demektir ve daha anlamlı hale gelir.
• Fitil mi, gövde mi: Çoğu trader fitil uçlarını kullanır. Bazı grafiklerde tek bir uzun fitil çizgiyi bozar; o zaman gövdeleri birleştirmek daha temiz sonuç verebilir. Önemli olan tutarlılıktır. Bir grafikte fitil, diğerinde gövde kullanıp sonra “işte tuttu” demek kendini kandırmaktır.
• Çizgiyi zorlama: Çizgi mumların gövdelerini ortasından kesip geçiyorsa yanlış çizilmiştir. Az sayıda fitilin çizgiyi hafifçe aşması normaldir; birçok mumun çizginin öbür tarafında kapanması ise çizginin artık çalışmadığını gösterir.
• Açıya dikkat: Çok dik trend çizgileri, ivmeli ama genelde kısa süren hareketleri gösterir ve çabuk kırılır. Daha yatık çizgiler daha uzun süre geçerli kalır. Uzun vadeli ve çok yükselmiş grafiklerde logaritmik ölçek kullanmak çizgiyi daha doğru gösterebilir.
• Bir çizgi, bir bölgedir: Fiyat çizgiye milimetrik dokunmak zorunda değil. Çizginin biraz altı ve üstü bir tepki alanı olarak düşünülmeli.

Trend kanalı

Trend çizgisini çizdikten sonra, ona paralel ikinci bir çizgiyi karşı taraftaki tepe ya da diplerden geçirirsen bir trend kanalı (channel) elde edersin. Yükselen trendde alt çizgi dipleri, üst çizgi tepeleri birleştirir. Fiyat bu iki çizgi arasında düzenli salınıyorsa, kanal hem nereden alınabileceğini hem de nerede kâr alınabileceğini gösterir.

Kanalın üst çizgisine gelen fiyat genelde yavaşlar; bu bölge yeni alım için kötü, kâr almak için iyi bir yerdir. Fiyat bazen kanalın üstüne taşar. Bu taşma ya hareketin hızlandığını ya da son coşkuyu gösterir; hangisi olduğu ancak sonra anlaşılır. Kanal formasyonlarını kanal, dikdörtgen ve genişleyen formasyon dersinde ayrıca işleyeceğiz.

Trendle nasıl işlem yapılır?

Trendin en basit kullanımı yönü belirlemektir: yükselen trendde yalnız alım, düşen trendde yalnız satış fırsatı aramak. Giriş için en sık kullanılan yer geri çekilmedir, çünkü orada risk daha küçüktür.

1. Bağlam: Son tepe ve dipler trendi doğruluyor mu? En az iki yükselen tepe ve iki yükselen dip görmek iyi bir başlangıçtır.
2. Bölge: Fiyat trend çizgisine, önceki dirence (şimdi destek) ya da bir geri çekilme bölgesine geliyor mu? İki üç sebep aynı yerde buluşursa bölge daha anlamlıdır.
3. Onay: Bölgede alıcının döndüğünü gösteren bir işaret bekle. Örneğin uzun alt fitilli bir mum ya da küçük zaman diliminde yükselen bir tepe.
4. Stop: Geri çekilmenin dibinin biraz altına. Daha geniş bir stop istiyorsan son onaylı yükselen dibin altına.
5. Hedef: İlk hedef önceki tepe, ikinci hedef kanalın üst çizgisi.
6. Geçersizlik: Son onaylı yükselen dip kırılırsa trend tanımı bozulmuştur; o yöndeki fikir biter.

Trendin zayıfladığını gösteren işaretler

Trendler sonsuza kadar sürmez. Bitişleri çoğu zaman tek bir mumla değil, bir dizi küçük işaretle gelir. Hiçbiri tek başına “trend bitti” demez; ama birkaçı bir araya geldiğinde temkinli olmak gerekir.

• İtkiler kısalıyor: Her yükseliş bir öncekinden daha küçük. Alıcılar hâlâ var ama eskisi kadar güçlü değil.
• Geri çekilmeler derinleşiyor: Düzeltmeler bir öncekinden daha aşağı iniyor, dip neredeyse eski dibe yaklaşıyor.
• Yeni tepe zar zor geliyor: Fiyat önceki tepeyi ancak bir fitille aşıp geri düşüyor.
• Trend çizgisi kırılıyor: Fiyat çizginin altında kapanıyor. Bu çoğu zaman trendin hızını kaybettiğini gösterir, ama fiyat sonra yatay gidip yeniden yükselebilir.
• Son yükselen dip kırılıyor: Bu, tanımın bozulmasıdır. Ardından ilk alçalan tepe gelirse düşen trend ihtimali ciddileşir.
• Momentum uyumsuzluğu: Fiyat yeni tepe yaparken RSI gibi bir gösterge daha alçak tepe yapıyor. Ayrıntısı uyumsuzluklar dersinde.

Sık yapılan hatalar

• Trendi tek mumla ilan etmek: Bir büyük yeşil mum trend değildir. Trend, birkaç tepe ve dibin oluşturduğu bir dizidir.
• Her kıpırtıyı salınım saymak: Gürültüyü yapı sanırsan her beş dakikada bir “trend döndü” dersin. Bir eşik ve sabit bir kural kullan.
• Çizgiyi fiyata uydurmak: Fiyat çizgiyi kırınca çizgiyi biraz kaydırıp “aslında tutuyor” demek, analizi değil umudu çizmektir.
• Trendin sonunda trendi takip etmek: Çok uzamış, itkileri kısalmış bir trendde en tepeden almak, trend takibinin en pahalı hatasıdır.
• Zaman dilimini karıştırmak: Günlükte düşen trend varken 5 dakikalıkta yükselen trend görüp büyük alım yapmak. Dilimlerin nasıl birleştirildiğini çoklu zaman dilimi dersinde göreceğiz.

Balina Avcısı'nda

Grafikteki çizim araçlarıyla trend çizgisi ve yatay çizgi çizebilirsin. Otomatik formasyonlar arasında kanal da vardır; sistem kanalı bulduğunda kırılım seviyelerini, ölçülü hedefi ve stopu çizer. Okuyucu ise birkaç zaman diliminin yönünü tek bir özette gösterir; büyük resimle küçük resmin uyumlu olup olmadığını oradan hızlıca görebilirsin.

Kendini sına