Spot, vadeli, kaldıraç ve likidasyon

Kripto borsalarında aynı coin genelde iki ayrı yerde işlem görür: spot piyasada ve vadeli (futures) piyasada. İkisinde de grafik neredeyse aynıdır, ama işleyiş çok farklıdır. Spotta coinin kendisini alırsın. Vadelide ise fiyatı üzerine bir sözleşme açarsın; düşüşten kazanmak ve kaldıraç kullanmak mümkün olur. Kaldıraç aynı zamanda yeni başlayanların hesabını en hızlı sıfırlayan araçtır. Bu derste kavramları sırayla, sayılarla ve temkinle göreceğiz.

Spot piyasa

Spot piyasada 1000 dolarlık coin alırsan, 1000 dolarlık coinin olur. Coini cüzdanına çekebilir, istediğin kadar tutabilirsin. Fiyat yüzde 30 düşerse varlığının değeri 700 dolara iner ama kimse onu senden zorla almaz. Fiyat geri gelirse zarar da geri gelir. En kötü senaryoda coin değersizleşir; parandan fazlasını kaybedemezsin.

Spotun sınırı şudur: yalnızca elindekini satabilirsin. Fiyatın düşeceğini düşünüyorsan yapabileceğin tek şey, elindekini satıp beklemektir. Düşüşten kazanç sağlamak için vadeli piyasa gerekir.

Süresiz vadeli sözleşme

Klasik vadeli sözleşmenin bir bitiş tarihi vardır. Kriptoda en çok kullanılan tür ise süresiz vadeli (perpetual) sözleşmedir: bitiş tarihi yoktur, pozisyonu istediğin kadar açık tutabilirsin. Burada coinin kendisini almazsın; coinin fiyatına bağlı bir sözleşme açarsın. Kazanç ve zarar, fiyat farkı üzerinden hesaplanıp hesabına yansır.

Bitiş tarihi olmayan bir sözleşmenin fiyatı spot fiyattan zamanla uzaklaşabilir. Bunu önlemek için fonlama denen bir ödeme sistemi vardır; aşağıda göreceğiz.

Long ve short

• Long (uzun pozisyon): Fiyatın yükseleceğine yönelik pozisyondur. 100'den long açtın, fiyat 110'a çıktı; adet başına 10 kazanırsın.
• Short (kısa pozisyon): Fiyatın düşeceğine yönelik pozisyondur. 100'den short açtın, fiyat 90'a indi; adet başına 10 kazanırsın. Fiyat 110'a çıkarsa adet başına 10 kaybedersin.

Short'ta dikkat edilmesi gereken bir asimetri var: fiyat en fazla sıfıra inebilir ama yukarıda bir sınırı yoktur. Bu yüzden short pozisyonda stopsuz kalmak, özellikle ani yükselişlerde çok pahalıya patlayabilir.

Marj ve kaldıraç

Marj (margin), pozisyon açmak için borsada ayırdığın teminattır. Kaldıraç (leverage) ise pozisyonun büyüklüğünün bu teminata oranıdır. 100 dolar marjla 10 kat kaldıraç kullanırsan 1000 dolarlık pozisyon açarsın.

Kâr ve zarar, marja göre değil pozisyonun büyüklüğüne göre hesaplanır. 1000 dolarlık pozisyonda fiyat yüzde 1 lehine giderse 10 dolar kazanırsın; bu, 100 dolarlık marjının yüzde 10'udur. Fiyat yüzde 1 aleyhine giderse marjının yüzde 10'unu kaybedersin. Kaldıraç, fiyattaki küçük hareketleri marjın üzerinde büyük hareketlere çevirir.

Bir incelik var: aynı riski düşük kaldıraçla da alabilirsin. 1000 dolarlık pozisyon ister 1000 dolar marjla, ister 100 dolar marjla açılsın, fiyat yüzde 1 düşünce 10 dolar kaybedersin. Asıl riski belirleyen, pozisyon büyüklüğü ve stop mesafesidir. Kaldıracın tehlikesi, küçük bir teminatla çok büyük pozisyon açmayı mümkün kılması ve likidasyonu fiyata çok yaklaştırmasıdır. Pozisyon büyüklüğünü doğru hesaplamayı pozisyon büyüklüğü dersinde göreceğiz.

Likidasyon

Borsa, pozisyonunun zararının teminatını aşmasına izin vermez. Zarar teminatı neredeyse tüketince, yani teminat bakım marjı (maintenance margin) denen asgari seviyenin altına inince, borsa pozisyonunu zorla kapatır. Buna likidasyon (tasfiye) denir. Pozisyona ayırdığın teminatın tamamını ya da neredeyse tamamını kaybedersin; üstüne genelde bir tasfiye ücreti de kesilir.

İzole marjlı bir long pozisyonda likidasyon fiyatı yaklaşık şöyle bulunur: giriş fiyatı çarpı (1 eksi 1 bölü kaldıraç artı bakım oranı). Bakım oranını yüzde 0,5 kabul edersek, 100'den açılan long için:

Bunlar yaklaşık değerlerdir. Bakım oranı borsaya, coine ve pozisyon büyüklüğüne göre değişir; ücretler de hesabı biraz kaydırır. Gerçek değer için borsanın gösterdiği tahmini likidasyon fiyatına bak. Likidasyon çoğu borsada son işlem fiyatına değil işaret fiyatına (mark price) göre tetiklenir; işaret fiyatı birkaç borsanın ortalamasından hesaplanır ve tek bir borsadaki anlık iğneyi yumuşatır.

İzole ve çapraz marj

• İzole marj (isolated): Her pozisyonun kendi teminatı vardır. Pozisyon likide olursa yalnızca ona ayırdığın teminatı kaybedersin; hesabının geri kalanı etkilenmez.
• Çapraz marj (cross): Hesaptaki bütün serbest bakiye, açık pozisyonların ortak teminatı olur. Likidasyon fiyatı daha uzaktadır, çünkü zarar tüm bakiyeden karşılanır. Ama likidasyon gelirse kayıp tüm bakiyeye yayılabilir ve bir pozisyonun zararı diğer pozisyonları da tehlikeye sokar.

Çapraz marj kötü değildir; deneyimli trader'lar birden çok pozisyonu birlikte yönetirken kullanır. Ama “likidasyon uzak” rahatlığı, stopsuz ve büyük pozisyon taşımaya kolayca dönüşür. Yeni başlıyorsan izole marj, düşük kaldıraç ve her pozisyonda gerçek bir stop, hatalarının bedelini sınırlar. Likidasyon fiyatının hesabını kaldıraç matematiği dersinde ayrıntılı yapacağız.

Fonlama: süresiz vadeliyi spota bağlayan ödeme

Fonlama (funding), long ve short pozisyon sahipleri arasında belirli aralıklarla yapılan bir ödemedir. Çoğu borsada sekiz saatte bir, bazılarında daha sık hesaplanır. Borsa bu ödemeyi almaz; taraflar birbirine öder.

• Fonlama pozitifse long'lar short'lara öder. Bu genelde vadeli fiyatın spotun üstünde olduğu, long tarafın kalabalık olduğu dönemlerdir.
• Fonlama negatifse short'lar long'lara öder. Short tarafı kalabalıktır.

Bu ödeme, kalabalık tarafı pahalı yaparak vadeli fiyatı spota doğru çeker. Örnek: 10.000 dolarlık long pozisyonda fonlama yüzde 0,01 ise her ödemede 1 dolar ödersin; günde üç ödemeyle 3 dolar. Coşkulu dönemlerde oran yüzde 0,1'e çıkarsa her ödemede 10, günde 30 dolar eder. Uzun süre taşınan pozisyonda bu bir maliyettir. Fonlamanın bir duygu göstergesi olarak nasıl okunduğunu fonlama oranı dersinde göreceğiz.

Sık yapılan hatalar

• Kaldıracı kazanç çarpanı sanmak: Kaldıraç kaybı da aynı oranda büyütür ve likidasyonu fiyata yaklaştırır.
• Stop yerine likidasyonu kullanmak: Likidasyon bir stop değildir; teminatın tamamını alır ve üstüne ücret keser.
• Likidasyon fiyatını stopun önüne koymak: Stopun likidasyondan daha uzaktaysa, stop hiç çalışmaz.
• Fonlamayı unutmak: Günlerce taşınan pozisyonda fonlama, kârın önemli bir kısmını yiyebilir.
• Çapraz marjda tek pozisyona bütün hesabı bağlamak: Tek bir kötü işlem, hesabın tamamını götürebilir.

Balina Avcısı'nda

Türev göstergeleri açık pozisyonu (OI), fonlama oranını, long/short oranını ve borsalar arası karşılaştırmayı gösterir. Tasfiye ısı haritası, kaldıraçlı pozisyonların nerelerde likide olabileceğine dair tahmini bir modeldir; kesin bir liste değil, olasılık haritasıdır. İşlem paneli ise risk yüzdene ve stop mesafene göre pozisyon adedini hesaplar; böylece kaldıracı değil, riski baştan belirlersin.

Kendini sına